Czym jest pochwica?
Choroby narządów płciowych mają rozmaitą etiologię. Niektóre z nich mogą wynikać również z czynników emocjonalnych, powodując realne cierpienie i uniemożliwiając cieszenie się życiem seksualnym. Wśród takich dolegliwości wyliczana jest np. pochwica. Co to za dolegliwość? Jak się przejawia? Skąd w ogóle się ona bierze? To część zagadnień, jakie poruszę w niniejszym artykule. Zachęcam do przeczytania go już teraz!
Co to jest pochwica?
To rodzaj dysfunkcji seksualnej, zaliczany do zaburzeń związanych z bólem seksualnym.
W klasyfikacji DSM-5 łączy się ją z dyspareunią w jedną jednostkę – zaburzenie bólowe związane z penetracją lub lękiem przed nią. W jej przebiegu pojawia się mimowolny, odruchowy skurcz mięśni pochwy. W jego wyniku dochodzi do istotnego zwężenia światła dróg rodnych, co działa jak swoisty „odruch obronny” mimo woli kobiety.
Wiedząc już, co to pochwica, należy wskazać, że rozróżniamy ją na pierwotną i wtórną.
W pierwszym przypadku mówimy o dysfunkcji, gdy kobieta nigdy nie była w stanie odbyć stosunku penetracyjnego, zaaplikować tamponu ani przejść badań ginekologicznych. Wtórna natomiast pojawia się w trakcie życia, nawet jeśli wcześniej dana osoba mogła normalnie współżyć bez odczuwania bólu. Wyzwalaczem w takim przypadku jest forma traumy, np. nadużycia seksualne, bolesny poród, infekcja lub operacja.
Stopnie nasilenia pochwicy
Pochwicę można dzielić również ze względu na stopnie. W tym pomaga 4-stopniowa skala Lamonta, określająca nasilenie odruchowego skurczu mięśni dna miednicy w odpowiedzi na próbę penetracji. Skala ta prezentuje się następująco:
Lekki stopień – pojawia się skurcz mięśni krocza, jednak przy odpowiednich technikach relaksacyjnych i wsparciu stosunek staje się możliwy. Bywa jednak bolesny.
Umiarkowany stopień – wyraźnie mocniejszy skurcz mięśni. Możliwe jest badanie ginekologiczne, ale próba penetracji, tj. w ramach stosunku lub aplikacji tamponu powoduje cofanie się bioder i obronny zacisk mięśni.
Średnio ciężki stopień – sama próba podejścia do penetracji czy badania powoduje silne zaciśnięcie mięśni, przez co kobieta odruchowo unosi pośladki, odsuwa się lub ucieka biodrami.
Stopień ciężki – wskutek całkowitego zaciśnięcia ud i odgięcia tułowia do tyłu (nawet na samą myśl o zbliżeniu) penetracja staje się całkowicie niemożliwa, a rutynowe badanie ginekologiczne wymaga znieczulenia.
Pomocniczo przy skali Lamonta stosuje się skalę numeryczną (od 0 do 10), w której określa się stopień bólu.
Jakie są przyczyny pochwicy?
Co do zasady – pochwica rzadko ma jedną, konkretną przyczynę. Mówi się raczej o zespole powodów, na które składają się zarówno czynniki społeczne, emocjonalne, jak i biologiczne. W konsekwencji wywołują one symptomy somatyczne w postaci skurczów mięśni dna miednicy.
Czynniki psychogenne i emocjonalne
Są one najczęściej przyczyną pochwicy pierwotnej. Mięśnie dna miednicy bowiem reagują bardzo podobnie na stres, jak mięśnie karku czy żuchwy, czyli zaciskają się. Co natomiast jest tego przyczyną?
Przede wszystkim środowisko domowe. Wskazuje się, że tabuizacja i wychowanie w poczuciu wstydu względem seksualności, mogą w przyszłości powodować różne dysfunkcje seksualne, w tym właśnie pochwicę. Naturalnym odruchem lękowym przed „grzeszną cielesnością” staje się więc obrona przed próbą zbliżenia.
Z drugiej strony pochwica bywa spowodowana również traumą seksualną lub medyczną.
W przypadku kobiet, które były molestowane, zostały zgwałcone albo przeżyły inne formy traumy z dzieciństwa (np. w formie przemocy domowej), może wykształcić się dysfunkcja seksualna. Co istotne – trauma wywołana przez personel medyczny (tzw. jatrogenna), spowodowana np. niedelikatnym badaniem ginekologicznym, też czasem staje się przyczyną takich problemów w przyszłości.
Inna kwestia to tokofobia, czyli lęk przed ciążą i porodem, powiązany z podświadomym
i paraliżującym strachem przed bólem porodowym. Choć nie uznaje się jej za bezpośrednią przyczynę, to może powodować fizyczne ograniczenie do dróg rodnych.
Czynniki somatyczne
Czynniki somatyczne najczęściej dotyczą pochwicy wtórnej. W takich przypadkach pacjentka wcześniej mogła współżyć lub wykonywać badania bez bólu. Jednak pod wpływem konkretnego bodźca fizycznego wykształcił się u niej odruch obronny, polegający na skurczu i blokowaniu dróg rodnych.
Wśród tych czynników wyróżnia się np.:
przewlekłe stany zapalne,
urazy mechaniczne i zmiany anatomiczne,
atrofię urogenitalną.
U pacjentki zmagającej się z przewlekłymi infekcjami, np. grzybiczymi czy bakteryjnymi, może dojść do uszkodzenia i podrażnienia nabłonka pochwy. To z kolei powoduje dolegliwości bólowe (pieczenie) przy nawet najdrobniejszym kontakcie. Mięśnie więc mimowolnie, ochronnie, mogą się kurczyć, zaciskając wejście do pochwy.
W drugim przypadku mówimy o nieprawidłowym wygojeniu tkanek np. po nacięciu lub pęknięciu pochwy przy porodzie. Może to powodować przewlekły ich ból, a tym samym reakcje obronne ze strony mięśni. Zmiany anatomiczne z kolei mogą wynikać z rozrostu endometrium (czyli przy endometriozie), powodując wtórną reakcję obronną mięśni.
Atrofia urogenitalna, czy inaczej – zanikowe zapalenie pochwy – wiąże się natomiast ze spadkiem poziomu estrogenów. To proces występujący np. w okresie menopauzy czy
w czasie karmienia piersią (niekiedy też w trakcie leczenia onkologicznego). W wyniku tego procesu śluzówka pochwy staje się cienka, sucha i podatna na mikrourazy. To zaś obniża jej próg bólu, co może prowadzić do pochwicy.
Jak przejawia się pochwica?
Do głównych symptomów tej dysfunkcji należą dolegliwości bólowe, towarzyszące próbie zbliżenia, ale to nie jedyne konsekwencje. Objawy, jakie daje pochwica, często wpływają na komfort codziennego funkcjonowania kobiety, zwłaszcza w kontekście relacyjnym.
Objawy fizyczne i ból
W przypadku tej dolegliwości mówimy przede wszystkim o dysfunkcji penetracji pochwy. Wynika to ze skurczu jej mięśni, który nie tylko utrudnia np. aplikację tamponu, ale powoduje też dolegliwości bólowe w stopniu nierzadko ostrym, zlokalizowanym zwykle w obrębie przedsionka pochwy i mięśni dna miednicy.
Skurcz dotyczy konkretnie części łonowo-guzicznej mięśni dźwigacza odbytu. Ma on charakter wielokrotny i jest całkowicie niezależny od woli kobiety. Cierpiące na tę dysfunkcję kobiety często opisują to uczucie w formie anatomicznej blokady, ostrego, palącego bólu (jeśli następuje próba siłowego pokonania oporu mięśni), a niekiedy nawet rozrywania, kłucia lub ciasnoty.
Warto pamiętać, że pochwica wiąże się nie tylko z utrudnieniem (a nawet niemożliwością) odbycia stosunku seksualnego. Jak wspomniano wyżej – utrudnia również stosowanie tamponów lub kubeczków menstruacyjnych, co może wpływać na higienę w czasie menstruacji oraz właściwe dbanie o zdrowie, gdyż potencjalnie uniemożliwia prawidłowe wykonanie badań ginekologicznych. Siłowe „przełamanie” skurczu zaś potencjalnie działa traumatyzująco, potęgując symptomy.
Konsekwencje psychologiczne i relacyjne
Pochwica to nie tylko kwestia dolegliwości somatycznych, ale również potencjalne konsekwencje dla życia emocjonalnego i relacyjnego. Może więc znacząco naruszyć dobrostan psychiczny kobiety.
Przede wszystkim dolegliwości z niej wynikające mogą powodować lęk antycypacyjny. Mózg pacjentki poniekąd „zapamiętuje’’, że zbliżenie oznacza cierpienie. Sama myśl o stosunku, badaniu czy dotyku okolic intymnych może wywoływać reakcję ze strony układu współczulnego, wchodzącego w tryb „walcz lub uciekaj”. Następuje więc wyrzut adrenaliny, praca serca i oddech zdecydowanie przyspieszają. Sam lęk więc niekiedy powoduje skurcz mięśni, co tworzy rodzaj błędnego koła, które „napędza” pochwicę.
Zaburzenie to często też może uderzać w samoocenę chorej. Często bowiem pochwica jest dla kobiet powodem do wstydu i poczucia winy. Pacjentki niekiedy czują się niewystarczające i niekobiece, gdyż nie są w stanie odbyć stosunku seksualnego.
Zdarza się, że ból i lęk przed nim zaczyna być powodem unikania wszelkich form bliskości. Obawa, że nawet najdrobniejszy dotyk stanowi potencjalny wstęp do zbliżenia seksualnego, może powodować skurcze, a więc potencjalne dolegliwości bólowe. To z kolei zniechęca do bliższych kontaktów z partnerem, nierzadko wywołując u niego poczucie odrzucenia. Mogą więc narastać wzajemne frustracje i błędne przekonanie o tym, że partnerka nie odczuwa pociągu seksualnego wobec niego. Z tych powodów ważna jest jasna i otwarta komunikacja w związku – szczególnie przy takich problemach.
Diagnozowanie i leczenie pochwicy
Warto na wstępie zaznaczyć – dysfunkcję tę jak najbardziej da się leczyć i można po niej cieszyć się w pełni komfortowymi stosunkami płciowymi czy przechodzić bezboleśnie badania. Konieczna jednak jest odpowiednia diagnostyka, np. u ginekologa-seksuologa.
Bardzo istotne, aby samo badanie było jak najbardziej komfortowe. W tym celu, obok m.in. wywiadu, wykonuje się test patyczkowy, w trakcie którego lekarz dotyka różnych punktów przedsionka pochwy, poszukując bolesnych punktów. Następnie konieczne jest różnicowanie z wulwodynią. Różnica między tymi dolegliwościami leży w wyraźnie wyczuwalnym skurczu mięśni pochwy przy pochwicy. Wulwodynia z kolei to neuropatyczny ból sromu występujący bez wyraźnych przyczyn organicznych i bez pierwotnego skurczu mięśni. Jednocześnie oba zaburzenia mogą ze sobą współistnieć.
Psychoterapia, seksuologia i fizjoterapia
Po zdiagnozowaniu tej dolegliwości należy wdrożyć odpowiednie leczenie. Opiera się ono przede wszystkim na psychoterapii. Wskazuje się, że skutecznym nurtem w tym przypadku jest terapia poznawczo-behawioralna, skupiająca się na identyfikacji i przeformułowaniu dysfunkcyjnych przekonań na temat seksu, własnej seksualności i lęków.
Oprócz tego ważne jest odczulanie – desensytyzacja. Pod okiem seksuologa pacjentka oswaja się z bodźcami dotykowymi. Pierwsze fazy opierają się na samodzielnym dotykaniu okolic sromu, a na dalszym etapie w leczenie może być zaangażowany partner.
Kluczowe znaczenie ma także fizjoterapia uroginekologiczna. Pomaga ona bowiem zredukować napięcie mięśni dna miednicy. Fizjoterapeuta uczy m.in. świadomej relaksacji
i obniżania tonusu mięśniowego. Dodatkowo prowadzi się terapię manualną z powięzią
i punktami spustowymi wewnątrz miednicy. W przypadku blizn – wykonuje się masaże rozluźniające je. Pacjentka może otrzymać również medyczne rozszerzacze do stopniowego rozciągania mięśni pochwy przy treningu oddechowym. Ma to na celu nauczenie systemu nerwowego, że obecność obcego obiektu w pochwie nie jest stanem zagrożenia.
Pochwica – podsumowanie
Pochwica istotnie wpływa na funkcjonowanie kobiet, powodując nie tylko fizyczny ból, ale także problemy z samooceną i relacyjne. Jednak jej leczenie jest jak najbardziej możliwe, niezależnie, czy ma charakter pierwotny, czy wtórny. Duże znaczenie ma odpowiednie jej zdiagnozowanie i stosowanie właściwych terapii, w tym psychoterapii pomagającej zmienić przekonania.
