Czym są choroby autoimmunologiczne – co warto wiedzieć?
Wiele chorób powodowanych jest rozmaitymi patogenami. Inne – mogą powstawać w wyniku długiej ekspozycji na negatywne czynniki, w tym np. stres. Część współczesnych dolegliwości, stanowi jednak efekt nieprawidłowego funkcjonowania ciała, w tym np. układu odpornościowego. Tego typu przypadłości to choroby autoimmunologiczne. W tym artykule opiszę szerzej to zagadnienie. Omówię czym one są, jakie są najpopularniejsze choroby autoimmunologiczne, jakich objawów można się po nich spodziewać, ale też wspomnę
o przebiegu leczenia. Zachęcam do przeczytania tego tekstu już teraz!
Czym są choroby autoimmunologiczne?
Na wstępie wyjaśnijmy, co to są choroby autoimmunologiczne. Nazywane także dolegliwościami z autoagresji, należą do grupy schorzeń, w których układ odpornościowy, normalnie walczący z patogenami, zaczyna błędnie identyfikować własne komórki i tkanki jako obce i niebezpieczne. Przypadłości te mają zazwyczaj charakter przewlekły i cechują się naprzemiennymi okresami zaostrzeń i remisji.
Autoagresja może uderzać w jeden narząd (np. w tarczycę przy chorobie Hashimoto) lub mieć charakter ogólnoustrojowy. W drugim przypadku mówimy np. o toczniu rumieniowatym układowym, atakującym stawy, nerki i skórę.
Dla chorób autoimmunologicznych kluczowe są dwa pojęcia – antygeny i autoprzeciwciała.
W pierwszym przypadku mówimy o białkach lub innych cząsteczkach, występujących na powierzchni komórek. Mogą one być „własne” lub np. pochodzenia bakteryjnego.
W przypadku chorób z autoagresji układ immunologiczny rozpoznaje również te pierwsze jako „wrogie” i zaczyna atakować te tkanki za pomocą autoprzeciwciał – specjalnych białek produkowanych przez limfocyty B. Zamiast atakować patogeny, przyczepiają się do zdrowych tkanek organizmu, dając sygnał do ich zniszczenia.
W praktyce organizm człowieka zawsze może produkować limfocyty atakujące własne ciało, ale zazwyczaj skutecznie je zwalcza. To nazywamy tolerancją immunologiczną. W przypadku wadliwego działania ciała zostaje ona przełamana, wskutek czego limfocyty te zaczynają krążyć po całym układzie, atakując także zdrowe komórki.
Jakie są przyczyny chorób autoimmunologicznych?
Dlaczego tak się dzieje? Dotychczas nie stwierdzono jednej, konkretnej przyczyny takich dolegliwości, a etiologia najczęściej jest wieloczynnikowa. Mówi się zazwyczaj o zbiegu trzech okoliczności, tj.:
predyspozycjach genetycznych,
czynnikach środowiskowych,
czynnikach wewnętrznych.
W pierwszym przypadku mówimy o tym, że chory może dziedziczyć pewne warianty genów (według badań – najczęściej związanych z głównym układem zgodności tkankowej), sprawiające, że jego układ odpornościowy charakteryzuje się większą agresją. Pod wpływem zaś określonych bodźców czy ekspozycji na czynniki środowiskowe, uruchamiają się mechanizmy autoagresji.
Wspomnianymi czynnikami środowiskowymi mogą być najróżniejsze elementy naszego otoczenia, w tym np. dym tytoniowy czy metale ciężkie, ale nie tylko. Istotna z perspektywy chorób autoimmunologicznych jest tzw. mimikra molekularna. To proces kształtujący się na bazie wybranych infekcji bakteryjnych czy wirusowych. Jeśli białka danego patogenu łudząco przypominają ludzkie (np. tarczycy lub w stawach), to układ odpornościowy, ucząc się walczyć z danym drobnoustrojem, zaczyna atakować podobnie wyglądające tkanki.
Istotne w całym mechanizmie są także czynniki wewnętrzne, wynikające z działania osi jelitowej lub obecności wybranych hormonów. W pierwszym przypadku mówimy o tzw. dysbiozie jelitowej, sprawiającej, że do układu krwionośnego trafiają cząsteczki nieustannie stymulujące układ odpornościowy. To powoduje, że działa on w nieustannym trybie walki,
a organizm toczy przewlekły stan zapalny. Natomiast w przypadku hormonów jako czynnikach wewnętrznych mówimy najczęściej o estrogenach. Mogą one mieć działanie immunostymulujące, co sprzyja autoagresji (testosteron z kolei wykazuje funkcje immunosupresyjne). Z tego powodu choroby autoimmunologiczne częściej dotyczą kobiet niż mężczyzn.
Najczęstsze choroby autoimmunologiczne
Medycyna zidentyfikowała różne choroby autoimmunologiczne u dorosłych. W tym artykule opowiem o tych statystycznie najczęściej występujących, które atakują skórę
i tarczycę. Prezentujemy także potencjalne przyczyny i typowe dla nich objawy.
Choroba Hashimoto – przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy
To rodzaj dolegliwości, w której układ odpornościowy atakuje enzym i białko niezbędne do produkcji hormonów tarczycy. Najczęściej za przyczynę przyjmuje się konkretny wariant genetyczny, a także nadmiar lub niedobór jodu. Dostrzega się też pewną korelację między tą przypadłością a stałą ekspozycją na stres (a w związku z tym – również na kortyzol, zakłócający pracę osi podwzgórze-przysadka-tarczyca). Poza tym wskazuje się, że niektóre infekcje mogą sprzyjać wykształceniu się choroby Hashimoto.
Jakie natomiast daje objawy ta choroba autoimmunologiczna? Przede wszystkim charakterystyczne dla niedoczynności tarczycy, więc wynikające ze spowolnienia metabolizmu. Osoba chora na Hashimoto cierpi z powodu chronicznego zmęczenia, niewytłumaczalnego przyrostu masy ciała mimo braku apetytu, niskiej tolerancji na chłód,
a także suchej skóry. Czasem pojawia się też tzw. mgła mózgowa, czyli zaburzenia zdolności kognitywnych, w tym koncentracji czy pamięci.
Łuszczyca – choroba (nie tylko) skóry
Łuszczyca wynika z nadmiernej aktywacji limfocytów T w skórze. To z kolei powoduje skrócenie cyklu życia komórek naskórka (keratynocytów). Ich proces wymiany więc, zamiast 28 dni, trwa 3-4 dni, co sprawia, że tworzą się warstwy niedojrzałych komórek. Podobnie
w tym przypadku za odpowiedzialne postrzega się kombinację określonych genów, ale
i uszkodzenia mechaniczne skóry. Dodatkowo na rozwinięcie się łuszczycy może wpłynąć zakażenie paciorkowcem, stres i niektóre leki (w tym beta-blokery).
Jak natomiast przejawia się ta przypadłość? Typowym symptomem są wykwity skórne
w postaci czerwonobrunatnych grudek, pokrytych srebrzystą łuską. Występują one najczęściej na łokciach, kolanach oraz na owłosionej skórze głowy. Zwykle są też swędzące. Warto wiedzieć, że choroby autoimmunologiczne skóry, w tym właśnie łuszczyca, nierzadko dotyczą nie tylko naszej „zewnętrznej powłoki”, ale i np. stawów. W tym przypadku wywołuje ona Łuszczycowe Zapalenie Stawów.
Reumatoidalne Zapalenie Stawów
W przypadku Reumatoidalnego Zapalenia Stawów autoprzeciwciała atakują błonę maziową, która wyścieła stawy. Powoduje to jej przerost, a z czasem niszczenie chrząstki i nasad kostnych. W tym przypadku za przyczynę postrzega się predyspozycje genetyczne,
a konkretnie mutacje w genie HLA-DRB1, ale także palenie tytoniu, znacznie zwiększające ryzyko. Ponadto dostrzega się korelacje między zakażeniami jamy ustnej (np. przez bakterie wywołujące paradontozę) a występowaniem Reumatoidalnego Zapalenia Stawów.
Czym przejawia się ta dolegliwość? Zazwyczaj symetrycznym bólem i obrzękiem w obrębie stawów. Zwykle symptomy występują u małych stawów dłoni i stóp, powodując również sztywność poranną, która trwa dłużej niż godzinę. To z kolei może prowadzić do ograniczenia ruchomości, a w zaawansowanym stadium – nawet do deformacji stawów.
Celiakia
Warto wiedzieć, że choroby autoimmunologiczne dotyczą nie tylko tarczycy, skóry czy stawów, ale i np. układu pokarmowego. Celiakia to choroba trzewna o podłożu genetycznym. Czynnikiem wyzwalającym objawy jest gluten – rodzaj roślinnego białka, występującego np. w określonych zbożach. Spożycie go prowadzi do reakcji autoimmunologicznej, niszczącej kosmki jelitowe w jelicie cienkim. Za przyczynę uznaje się obecność genów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8, przy których ekspozycja na to białko powoduje nieprzyjemne dolegliwości.
Wśród nich wyróżnia się przewlekłe biegunki, bóle brzucha i wzdęcia. Dodatkowo spada masa ciała oraz pojawiają się niedobory, w wyniku których wykształca się np. anemia (uszkodzenie kosmków jelitowych i rozwolnienia znacznie upośledzają wchłanianie żelaza). U dzieci celiakia może hamować też wzrost ciała.
Leczenie chorób autoimmunologicznych – jak przebiega?
Powyżej zostały przedstawione najpowszechniej występujące choroby autoimmunologiczne. Jak widać, mogą one dotknąć różnych układów w naszym ciele. Ważniejsze jednak jest to, czy da się je leczyć i jak radzić sobie z tymi przypadłościami. Co do zasady – leczenie ma charakter kontroli choroby i jej aktywności. Do tego celu stosuje się następujące metody:
terapię substytucyjną,
farmakoterapię objawową i przeciwzapalną,
leki modyfikujące przebieg choroby,
terapię biologiczną.
W pierwszym przypadku mówimy o leczeniu polegającym na dostarczaniu organizmowi substancji, których ten nie produkuje w dostatecznych ilościach wskutek zniszczenia danego narządu. Przykładem może być przyjmowanie lewotyroksyny przy chorobie Hashimoto. Farmakoterapia objawowa i przeciwzapalna polega na podawaniu np. glikosteroidów, wygaszających stan zapalny i hamujących aktywność limfocytów w fazie zaostrzenia. Wsparciem są często niesteroidowe leki przeciwzapalne, działające przeciwbólowo
i przeciwzapalnie w chorobach stawów.
Leki modyfikujące przebieg choroby to najczęściej immunosupresanty. Działają one na zasadzie wyciszania całego układu odpornościowego. Hamują one działanie leukocytów
i blokują konkretne szlaki zapalne. Terapia biologiczna opiera się na nowoczesnych lekach biologicznych, które nie dezaktywują całego układu odpornościowego, ale celują w jedną, konkretną cząsteczkę, wywołującą zapalenie. Stosuje się je m.in. przy łuszczycy oraz przy Reumatoidalnym Zapaleniu Stawów.
Warto wspomnieć jeszcze, że w przypadku celiakii ważne jest przede wszystkim zmodyfikowanie trybu życia. Szczególne znaczenie ma dieta wykluczająca. Eliminuje się
z niej produkty zawierające gluten, co zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ostrych objawów oraz potencjalnych niedoborów.
Choroby autoimmunologiczne – podsumowanie
Dolegliwości te powodują nie tylko nieprzyjemne objawy, ale realnie wpływają na komfort codziennego funkcjonowania. Szczególnie jeśli pozostają niezdiagnozowane. W przypadku więc wystąpienia określonych objawów ważne, aby rozpoznać potencjalne przyczyny. Nawet po zdiagnozowaniu choroby autoimmunologicznej, dzięki współczesnej medycynie, możliwe jest osiągnięcie relatywnie komfortowego poziomu życia. Przypadłości te bowiem, przy odpowiedniej terapii i modyfikacji trybu życia, można wprowadzić w stan długofalowej remisji.
