Insulinooporność – objawy skórne i niespecyficzne
Stres, niewłaściwa dieta, brak ruchu – te aspekty codziennego życia sprzyjają rozwinięciu się wielu dolegliwości, w tym chorób i zaburzeń, zarówno somatycznych, jak i na tle psychicznym. Jedną z przypadłości, która może wynikać z niezdrowego trybu życia, jest insulinooporność. W ostatnich latach coraz głośniej mówi się o niej jako o swoistym „wstępie” do poważniejszych chorób metabolicznych. Chcesz dowiedzieć się więcej na jej temat – koniecznie przeczytaj ten artykuł.
Czym jest insulinooporność?
Insulinooporność (w skrócie IR – Insulin resistance) to rodzaj zaburzenia metabolicznego, w którym komórki organizmu, przede wszystkim mięśniowe, ale również wątroby i tkanki tłuszczowej, słabiej reagują na insulinę. Dzieje się to nawet w sytuacji, gdy hormon ten ma właściwy czy też podwyższony poziom w organizmie.
W tym punkcie warto szerzej powiedzieć o tym, czym jest insulina. To ważny hormon białkowy, produkowany przez komórki beta wysp Langerhansa, znajdujące się w trzustce. Jej zadanie to obniżanie poziomu glukozy (cukru) we krwi. W dużym uproszczeniu – pomaga jej docierać z pożywienia (po rozłożeniu złożonych składników w układzie pokarmowym) do komórek mięśniowych i tłuszczowych, gdzie zostaje przekształcona w energię lub zmagazynowana na później. Jako hormon anaboliczny insulina z jednej strony uczestniczy w przekształceniu glukozy w glikogen, a z drugiej – w tkankę tłuszczową. Co więcej – wspomaga też transport aminokwasów do komórek mięśniowych, sprzyjając rozwojowi mięśni.
W przypadku, gdy wrażliwość tkanek i komórek na insulinę spada, organizm zaczyna w ramach kompensacji wydzielać jej więcej, aby utrzymać odpowiedni poziom cukru we krwi. Zjawisko to określamy mianem hiperinsulinemii. Taki „proceder” może trwać przez lata bez widocznych objawów, doprowadzając ostatecznie do wyczerpania komórek beta trzustki, prowadząc ostatecznie albo do stanu przedcukrzycowego, albo do cukrzycy typu 2.
Jednocześnie trzeba podkreślić – insulinooporność nie jest chorobą, a zaburzeniem metabolicznym. Jednak, utrzymując się przez dłuższy czas, stanowi zwiastun i stan wskazujący na zwiększone ryzyko rozwinięcia się zespołu metabolicznego oraz cukrzycy typu 2.
Jakie objawy daje insulinooporność?
Bardzo często insulinooporność daje niespecyficzne objawy, takie jak przewlekły stan zapalny o niskim natężeniu, hiperinsulinemia czy zaburzenia gospodarki cukrzycowej. Może też przebiegać niemal zupełnie bezobjawowo, co utrudnia diagnozę. Zauważa się jednak pewne symptomy, w tym skórne, które mogą (ale nie muszą) świadczyć o tym, że wrażliwość komórek na insulinę uległa obniżeniu.
Objawy skórne insulinooporności
Objawami dermatologicznymi świadczącymi o potencjalnie rozwijającej się insulinooporności są widoczne zmiany w obrębie m.in. karku, pach i pachwin. Najczęściej w tych miejscach skóra ulega pogrubieniu oraz ciemnieje, przybierając nawet brunatną barwę. To tzw. rogowacenie ciemne. Efekt ten stanowi rezultat działania wysokiego poziomu insuliny na receptory w skórze. W przypadku wystąpienia takich symptomów wzrasta prawdopodobieństwo zdiagnozowania hiperinsulinemii, a co za tym idzie – insulinooporności.
To jednak nie jedyne, ale najbardziej typowe objawy dermatologiczne. Poza tym mogą pojawiać się m.in.:
włókniaki miękkie, czyli drobne, miękkie wyrośla skórne, najczęściej u osób z otyłością i insulinoopornością,
trądzik, związany z wpływem insuliny na androgeny,
łojotok i przetłuszczanie się skóry, co stanowi efekt zaburzeń hormonalnych,
nadmierne owłosienie u kobiet (hirsutyzm),
inne niż opisane wyżej przebarwienia skórne.
Niespecyficzne objawy insulinooporności
Poza objawami skórnymi wyróżnia się też niespecyficzne symptomy, które występując wspólnie, mogą sugerować insulinooporność. Wśród nich najczęściej wylicza się:
senność po posiłkach,
przewlekłe zmęczenie,
napady głodu, zwłaszcza na słodycze,
trudności z redukcją masy ciała,
wzrost masy tłuszczowej – tkanka przyrasta zwłaszcza w obrębie brzucha,
problemy z koncentracją i zapamiętywaniem.
Poza tym osoby cierpiące z powodu tego zaburzenia metabolicznego czasem zgłaszają bóle głowy, obniżony nastrój i rozdrażnienie, ale i spadki energii w ciągu dnia. Często też występują zaburzenia snu.
Symptomy te wynikają z wahań glukozy, hiperinsulinemii i zaburzeń hormonalnych.
W konsekwencji tworzy się błędne koło: pojawia się senność, organizm łatwiej magazynuje energię w postaci tkanki tłuszczowej, a także występują napady głodu i brak uczucia sytości. Istotną rolę odgrywa tu również kortyzol, którego poziom wzrasta w odpowiedzi na zwiększony stres metaboliczny, będący efektem rozregulowania osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Dodatkowo pojawia się rozdrażnienie, wynikające zarówno z uczucia zmęczenia, jak i wpływu nadmiaru insuliny na neuroprzekaźniki – dopaminę (zaburzenia jej regulacji) oraz serotoninę (wahania jej poziomu).
Ich niespecyficzność wynika z faktu, że podobne objawy pojawiają się przy innych dolegliwościach. Mogą one wystąpić np. przy:
przewlekłym stresie,
depresji,
niedoborach snu,
zaburzeniach pracy tarczycy.
Przyczyny insulinooporności
Aby zdiagnozować to zaburzenie, należy przyjrzeć się potencjalnym powodom jego wystąpienia. Podkreśla się, że przyczyny rozwoju insulinooporności są zróżnicowane i nie da się ich sprowadzić do jednego wspólnego czynnika. Wynika ona zarówno z obciążeń genetycznych, jak i prowadzonego stylu życia. Kluczowym aspektem natomiast jest zgromadzona wokół brzucha tkanka tłuszczowa (tzw. trzewna). Otaczając wrażliwe organy, charakteryzuje się działaniem prozapalnym.
Najczęściej wśród przyczyn insulinooporności wymienia się:
nieprawidłowy styl życia – utrzymywanie stałej nadwyżki kalorycznej, spożywanie produktów wysokoprzetworzonych i o wysokim indeksie glikemicznym, ograniczona lub brak aktywności fizycznej,
otyłość (zwłaszcza brzuszna) – powoduje wzrost wolnych kwasów tłuszczowych
i powoduje stany zapalne, jednocześnie skutecznie obniża wrażliwość insulinową,czynniki genetyczne – predyspozycje rodzinne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia insulinooporności,
przewlekły stres,
niedobory snu,
stosowanie używek (zwłaszcza alkoholu),
przyjmowanie określonych leków – w tym neuroleptyków i glikokortykosteroidów.
Ponadto za przyczyny uznaje się także zaburzenia hormonalne wynikające z niektórych dolegliwości. Wśród nich wymienia się Zespół Policystycznych Jajników (PCOS), zespół Cushinga i nadczynność tarczycy.
Zagrożenia związane z insulinoopornością
Insulinooporność w pewnej perspektywie czasowej może prowadzić do rozwinięcia innych, dużo poważniejszych konsekwencji dla zdrowia i życia. Najpowszechniej znanymi dolegliwościami wynikającymi z tego zaburzenia są stan przedcukrzycowy i cukrzyca typu
2, mocno wpływające na codzienne funkcjonowanie, a nawet potencjalnie zagrażające śmiercią.
Ponadto insulinooporność sprzyja rozwinięciu innych chorób, w tym sercowo-naczyniowych
i nadciśnieniu tętniczemu. Wskazuje się, że może także być przyczyną dyslipidemii – stanu, kiedy LDL znacząco przewyższa poziom HDL, którego z kolei jest zdecydowanie za mało. Dodatkowo choroba ta prowadzi do podwyższenia poziomu trójglicerydów, obciążając trzustkę i serce. Jego konsekwencjami mogą być – poza chorobami serca – miażdżyca, udar mózgu czy zapalenie trzustki.
Oprócz tego u osób z insulinoopornością mogą wystąpić:
niealkoholowa, stłuszczeniowa choroba wątroby,
zespół metaboliczny,
zaburzenia płodności,
obturacyjny bezdech senny.
Jak leczyć insulinooporność?
W pierwszej kolejności należy dokonać stosownej diagnozy. Do tego wykorzystuje się np. wskaźnik HOMA-IR, którego wynik określa stosunek glukozy do insuliny na czczo. Dodatkowo zaleca się wykonanie tzw. badanie krzywej cukrowej i insulinowej. Wskazaniem do jego wykonania jest nieprawidłowa glikemia na czczo (gdy cukier we krwi osiąga wartość od 100 do 125 mg/dl). Precyzyjne określenie ryzyka insulinooporności wymaga wykonania badania obu krzywych, gdyż daje to klarowniejszy obraz stanu zdrowia pacjenta. Ponadto u osób, których BMI przekracza 25, a obwód talii, odpowiednio u kobiet i mężczyzn, przekracza 80 lub 94 cm, wykonuje się też inne badania, w tym lipidogram czy funkcji wątroby.
Jeśli diagnoza się potwierdzi, konieczne jest wdrożenie odpowiedniej kuracji. Jak leczyć insulinooporność? Jeśli zostało stwierdzone „jedynie” to zaburzenie, to lekarz najprawdopodobniej zaleci zmianę stylu życia. Trzeba będzie więc m.in.:
zredukować masę ciała (zwłaszcza ilość tkanki tłuszczowej),
wdrożyć regularną aktywność fizyczną,
usystematyzować sen i poprawić jego jakość,
wdrożyć techniki relaksacyjne, obniżające stres.
Farmakoterapię przepisuje się przede wszystkim w sytuacji, gdy u pacjenta stwierdzono stan przedcukrzycowy, zespół policystycznych jajników lub występuje wysokie ryzyko cukrzycy.
W takim przypadku stosuje się metforminę, zwiększającą wrażliwość na insulinę.
Dieta przy insulinooporności
Bardzo duże znaczenie ma dbanie o odpowiednie żywienie. Dieta przy zaburzeniu, jakim jest insulinooporność, wymaga przede wszystkim zwracania uwagi na indeks glikemiczny posiłków. Warto w tym punkcie zaznaczyć, że duże znaczenie ma nie IG pojedynczych produktów, ale całych dań. Zwiększona podaż białka w jednej porcji może skutecznie obniżać odpowiedź glikemiczną posiłku, redukując tempo wchłaniania glukozy. Jednocześnie zaleca się unikania gwałtownych skoków cukru, z tego powodu warto odstawić wszelkie słodkie
i słone przekąski.
Przy insulinooporności należy też zwrócić uwagę na właściwą podaż makroskładników.
W kwestii węglowodanów zwykle poleca się zwiększenie udziału bogatych w błonnik produktów pełnoziarnistych oraz warzyw. Natomiast powinno się mocno zredukować cukry proste, w tym np. pieczywo białe czy ryż biały.
W przypadku tłuszczów najlepszy wybór stanowią tzw. zdrowe kwasy tłuszczowe, obecne np. w oliwie z oliwek, orzechach i tłustych rybach morskich. Natomiast należy zredukować tłuszcze nasycone. Białka powinny być umiarkowanie zwiększone. Nie tylko ze względu na stabilizację glikemii i pośrednią poprawę kontroli insuliny, ale też poprawę sytości – są dłużej trawione w żołądku oraz zapewniają na dłużej mózgowi sygnał o „braku głodu”.
Insulinooporność – podsumowanie
Insulinooporność, choć często niewidoczna, stanowi istotne zagrożenie dla zdrowia ze względu na potencjalne powikłania. Dlatego w przypadku obserwacji ww. symptomów, w tym objawów skórnych, warto wykonać odpowiednią diagnostykę. Dobrze mieć na uwadze, że dużo łatwiej wyjść z zaburzenia metabolicznego niż z choroby np. cukrzycy typu 2, która dużo mocniej i dotkliwiej wpływa na codzienne funkcjonowanie.
