Maślan sodu - właściwości i wpływ na jelita

Maślan sodu - właściwości i wpływ na jelita

Stan ludzkich jelit przekłada się na ogólne zdrowie człowieka. Zaburzenia mikrobioty czy szczelności tego odcinka układu pokarmowego nierzadko przyczyniają się m.in. do niedoborów składników pokarmowych. Pewne substancje, w tym maślan sodu, mogą wspomóc nasz organizm w utrzymaniu właściwego stanu. Jako że o związku tym mówi się coraz więcej, warto rzucić na niego więcej światła. Zachęcam do zapoznania się z niniejszym artykułem, gdzie szerzej omawiam właściwości i działanie tej substancji.

Czym jest maślan sodu i jaki ma związek z kwasem masłowym?

Maślan sodu jest solą kwasu masłowego – kluczowego przedstawiciela krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Ten z kolei stanowi cząsteczkę o krótkim szkielecie węglowym, która w środowisku jelita grubego pełni funkcję głównego źródła energii dla kolonocytów – komórek tworzących nabłonek jelitowy.

Kwas masłowy w warunkach laboratoryjnych występuje w stanie płynnym. Cechuje go intensywny, nieprzyjemny zapach i duża niestabilność chemiczna. Z tych powodów wiąże się go z jonami sodu, co pozwala uzyskać formę krystaliczną – właśnie maślan sodu (nazywany także butyratem sodu). Jego kryształki w kapsułce dodatkowo „zabezpieczane” są np. matrycą trójglicerydową – otoczką zapewniającą ich dotarcie do jelita. W przeciwnym wypadku związek ten zostałby wchłonięty w żołądku lub jelicie cienkim.

Kwas masłowy zalicza się do metabolitów wytwarzanych przez mikrobiotę jelitową (konkretnie – pożyteczne bakterie) w procesie fermentacji. Ma przy tym kluczowe znaczenie dla stanu mikrobiomu i samych jelit.

Jakie są właściwości maślanu sodu?

Jakie natomiast właściwości ma maślan sodu? Przede wszystkim wskazuje się na jego zdolność do wspierania regeneracji struktur anatomicznych układu pokarmowego. Wykazuje np. działanie troficzne – bezpośrednio odżywia i stymuluje do wzrostu oraz przyspiesza podziały komórkowe kolonocytów. Szacuje się, że nawet 70-80% energii, jakiej potrzeba do prawidłowego funkcjonowania nabłonka jelita grubego pochodzi z utleniania kwasu masłowego.

Ponadto odgrywa pewną rolę w uszczelnianiu bariery jelitowej. Dzieje się to przez stymulację ekspresji białek ścisłych połączeń (w tym okludyny). Dzięki działaniu jak naturalny „cement” może ograniczać efekt tzw. nieszczelnego jelita, przez które dochodzi do przenikania toksyn bakteryjnych i antygenów z tego odcinka przewodu pokarmowego do krwiobiegu.

Wskazuje się, że stosowany na jelita maślan sodu ma także właściwości regulujące pH wewnątrz okrężnicy. Zdolność do obniżania go i tworzenia lekko kwaśnego środowiska jest kluczowe, gdyż zapobiega w ten sposób rozwojowi bakterii patogennych, w tym Salmonelli czy Clostridium, za to sprzyja namnażaniu flory symbiotycznej.

Jakie jest działanie maślanu sodu w ludzkim organizmie?

Jednym z kluczowych działań tej substancji jest modulacja układu odpornościowego i wygaszanie stanów zapalnych. Maślan sodu bowiem stanowi naturalny inhibitor deacetylaz histonowych (HDAC). Co to oznacza w praktyce? To, że potrafi „wyłączyć” geny odpowiedzialne za indukowanie kaskady zapalnej na poziomie komórkowym przez blokowanie aktywacji białka NF-kB, będącego głównym przełącznikiem stanów zapalnych w organizmie. To z kolei wiąże się ze zdecydowanym zmniejszeniem produkcji prozapalnych cytokin, w tym TNF-alfa czy interleukiny 1-beta.

Warto wiedzieć, że maślan sodu ma także inne działanie, wpływające na motorykę przewodu pokarmowego. Wynika to z jego zdolności oddziaływania na receptory związane z białkami G, czyli:

  • GPR41,

  • GPR43,

  • GPR109A,

które zlokalizowane są w jelitach. Poprzez reakcję z nimi potencjalnie pomaga regulować perystaltykę jelit i zmniejsza nadwrażliwość trzewną. Wykazuje więc działanie spazmolityczne (zdolność do rozkurczania mięśni gładkich) i przeciwbólowe w obrębie jamy brzusznej.

Wskazuje się też, że może stymulować produkcję ochronnego śluzu przez komórki kubkowe. Dzięki temu pomaga chronić delikatną śluzówkę przed mechanicznym podrażnieniem i ułatwia pasaż mas kałowych.

Źródła maślanu sodu

W naturze istnieją przede wszystkim źródła kwasu masłowego, czyli głównego składnika maślanu sodu. Z jednej strony zdrowa mikrobiota sama go produkuje, zapewniając sobie potrzebne warunki do funkcjonowania. Z drugiej – znajdziemy go również w niektórych produktach spożywczych. Jednak niekiedy dochodzi do dysbiozy jelitowej, a produkty żywnościowe nie są w stanie dostarczyć potrzebnej ilości tego składnika. W takich przypadkach można rozważyć suplementację butyratem sodu, o której piszę więcej poniżej.

Kwas masłowy produkowany przez organizm

Jak wskazano powyżej – kwas masłowy produkowany jest przez nasz naturalny mikrobiom. Powstaje on w procesie bakteryjnej fermentacji beztlenowej w jelicie grubym. Biorą w tym udział przede wszystkim bakterie ze szczepów:

  • Faecalibacterium prausnitzii,

  • Roseburia spp.

Aby jednak były zdolne wytworzyć tę substancję, potrzebują właściwych substratów – węglowodanów złożonych, odpornych na działanie enzymów trawiennych. Najprościej ujmując – bakterie te do produkcji potrzebują błonnika pokarmowego oraz skrobi opornej. Kiedy otrzymują taką pożywkę, rozkładają ją, wytwarzając przy tym kwas masłowy.

Kiedy może dojść do zaburzeń produkcji kwasu masłowego?

Do zaburzenia produkcji tej substancji dochodzi zwykle w warunkach dysbiozy jelitowej. To stan, w którym stosunek „pożytecznych” bakterii do patogenów oportunistycznych, normalnie bytujących w ludzkim organizmie, zostaje zaburzony. Dzieje się tak zazwyczaj przy:

  • antybiotykoterapii, która negatywnie wpływa na ekosystem jelit, niekiedy nawet niszcząc całe kolonie pożytecznych bakterii maślanowych,

  • diecie ubogobłonnikowej, bogatej w cukry proste i żywność wysokoprzetworzoną; dochodzi wówczas niemal do dosłownego zagłodzenia tych drobnoustrojów,

  • przewlekłym stresie, gdyż kortyzol negatywnie modyfikuje skład flory bakteryjnej, upośledzając ukrwienie śluzówki jelit.

Ważne więc, aby dbać o właściwą dietę, odżywiającą zarówno nasz organizm, jak i bytującą w nim mikrobiotę.

W jakich produktach spożywczych jest obecny kwas masłowy?

Choć można go znaleźć w niektórych produktach spożywczych, to w rzeczywistości dostarczenie go wraz z pożywieniem jest bardzo ograniczone. Naturalnie występuje w maśle, a także w wybranych serach dojrzewających, np. parmezanie. Pewne jego ilości znajdują się też w mleku.

Jednocześnie należy poczynić istotne zastrzeżenie – kwas masłowy w tych postaciach zazwyczaj jest niemal w 100% wchłaniany i metabolizowany już w górnym odcinku przewodu pokarmowego, więc w żołądku i jelicie cienkim. Masowe spożywanie więc tych składników nie odżywi mikrobioty obecnej w jelicie grubym. Najskuteczniejszą metodą ich odżywienia jest więc spożywanie produktów bogatych w błonnik i skrobię oporną (ugotowane i natychmiast ostudzone ziemniaki, makaron, strączki czy niedojrzałe banany).

Co warto wiedzieć o suplementacji maślanu sodu?

Maślan sodu można przyjmować w postaci suplementów diety. Należy przy tym mieć na uwadze fakt, że nie są to preparaty, które leczą dolegliwości związane z pracą żołądka czy dolnego odcinka układu pokarmowego, ale mogą być istotne jako wsparcie w terapii. Kluczem do efektywnej suplementacji tego związku jest zrozumienie, kiedy warto rozważyć przyjmowanie go, jak długo należy czekać na efekty oraz jakie są realne ograniczenia tej metody.

W pierwszej kolejności sięgnięcie po suplementy z maślanem sodu mogą rozważyć osoby, których mikrobiom uległ naruszeniu lub doszło do uszkodzenia bariery jelitowej. Wskazaniem są więc bóle brzucha, notoryczne wzdęcia i nieregularne wypróżnienia (zarówno biegunki, jak i zaparcia). Maślan sodu bywa także skutecznym wsparciem dla osób po antybiotykoterapii, stanowiąc ważny czynnik w regeneracji mikrobiomu jelitowego. W końcu – nad przyjmowaniem tego związku można zastanowić się w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit.

Warto wiedzieć, że sam maślan sodu jest też zazwyczaj dobrze tolerowany. Nie wykazuje działań toksycznych, nie uzależnia i nie wchodzi w interakcje z większością popularnych leków. Jednak trzeba mieć na uwadze to, że w tej postaci kwas masłowy zawiera jony sodu, co powinno być uwzględnione w przypadku osób z ciężkim, opornym na leki nadciśnieniem tętniczym lub zaawansowaną niewydolnością nerek. Są także mieszane opinie dotyczące stosowania maślanu sodu w trakcie aktywnej fazy silnego przerostu bakterii w jelicie cienkim (SIBO). Może bowiem na krótko nasilać wzdęcia, nim ustabilizuje się mikrobiota. Suplementację maślanem sodu, szczególnie w przypadku dolegliwości chorobowych, zawsze warto skonsultować z lekarzem, zwłaszcza w przypadku ciąży i w okresie karmienia piersią.

Trzeba mieć na uwadze jeszcze jedną rzecz. Aby dostrzec efekty stosowania maślanu sodu, potrzeba czasu. Wskazuje się, że okres suplementacji trwa od minimum 6 do 12 tygodni przy dawkowaniu od 150 do 300 mg dwa razy dziennie (rano i wieczorem, najlepiej podczas posiłku).

Przy jakich dolegliwościach można suplementować maślan sodu?

Istnieje kilka chorób, przy których maślan sodu w formie wsparcia terapii przyniósł faktyczną, udokumentowaną ulgę. Zalicza się do nich m.in. IBS, czy inaczej Zespół Jelita Drażliwego. Pacjenci stosujący regularnie, przez kilka tygodni maślan sodu, w wielu przypadkach odczuwali mniej intensywne bóle brzucha, wzdęcia. Poprawił się także rytm wypróżnień w obu postaciach choroby, co wynika ze zmniejszenia nadwrażliwości receptorów czuciowych w ścianach jelit.

Maślan sodu bywa zalecany też przy Nieswoistych Chorobach Zapalnych Jelit, w tym przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego i chorobie Leśniowskiego-Crohna. Często u osób, które cierpią na te dolegliwości, obserwuje się głęboki deficyt endogennego kwasu masłowego. Podawanie przy nich egzogennych substancji może:

  • wydłużać czas remisji,

  • wspierać regenerację owrzodzonej błony śluzowej,

  • obniżyć parametry zapalne.

W końcu – wskazuje się, że przyjmowanie maślanu może mieć dużo sensu po zwalczeniu SIBO oraz w łagodzeniu powikłań choroby uchyłkowej okrężnicy. Bywa pomocny też po przejściu ostrych infekcji żołądkowo-jelitowych i minimalizuje ryzyko wystąpienia biegunek poantybiotykowych.

Maślan sodu – podsumowanie

Czasem mówi się, że ludzkie zdrowie zaczyna się w jelitach. Ważne, aby zadbać zarówno o stan samego organizmu, jak i mikrobioty bytującej w dolnym odcinku przewodu pokarmowego. Maślan sodu może być czynnikiem wspierającym zdrowie, ale zdecydowanie nie stanowi remedium na problemy z mikrobiomem. W przypadku chorób konieczne jest przede wszystkim właściwe zdiagnozowanie dolegliwości. Duże znaczenie ma także odpowiednia dieta, bogata w błonnik i skrobię oporną, stanowiące pożywkę dla pożytecznych bakterii bytujących w naszym ciele. Z drugiej strony należy pamiętać, że suplementacja to długi proces i pierwsze efekty działania maślanu sodu (przy regularnym, konsekwentnym przyjmowaniu) zazwyczaj widoczne są po kilku tygodniach.

Karol Zegzuła

Autor wpisu

Magister Farmacji Karol Zegzuła

Magister farmacji, absolwent Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi pracujący w aptece ogólnodostępnej.Szczególnie zainteresowany racjonalną farmakoterapią, rozwojem opieki farmaceutycznej oraz rolą aptek w systemie szczepień. Skupiony na praktycznym zastosowaniu wiedzy w codziennej pracy z pacjentem

Zobacz profil autora
Pokaż więcej wpisów z Wrzesień 2026
pixel