Niedobór żelaza - objawy anemii i suplementacja
Do prawidłowego funkcjonowania organizmu potrzeba wielu mikroskładników. Wśród nich są m.in. pierwiastki, takie jak żelazo. To jeden z kluczowych elementów dla ludzkiego zdrowia, a jego niedobory mogą nieść ze sobą dotkliwe konsekwencje. W tym artykule szerzej piszę o tym, jakie są przyczyny, objawy i długofalowe skutki niskiego poziomu tego pierwiastka. Zapraszam do lektury.
Jakie zadanie spełnia żelazo w organizmie?
To kluczowy mikropierwiastek dla funkcjonowania organizmu na poziomie mikrokomórkowym. Uczestniczy on w procesie erytropoezy – czyli tworzenia nowych czerwonych krwinek. Stanowi bowiem centralny element cząsteczki hemu w hemoglobinie – białka zawartego w krwinkach, wykazującego zdolność do nietrwałego wiązania O2. To właśnie dzięki niemu tlen dociera do poszczególnych komórek w ludzkim organizmie. Niski poziom żelaza może przejawiać się np. niedotlenieniem tkanek.
Oprócz tego stanowi ono składnik mioglobiny, czyli białka występującego w mięśniach poprzecznie prążkowanych i w sercu. Odpowiada za magazynowanie tlenu bezpośrednio w tkance mięśniowej i ułatwia jego szybkie uwalnianie w trakcie wysiłku. Poprzez cytochromy (białka uczestniczące w łańcuchu oddechowym w mitochondriach) żelazo uczestniczy w procesie produkcji ATP – czyli podstawowej jednostki energetycznej, zużywanej np. w czasie ćwiczeń siłowych.
Ma ono również swój udział w procesie podziału komórek. Jest bowiem kofaktorem aktywującym enzym o nazwie reduktaza rybonukleotydowa, odpowiadający za syntezę DNA. Oprócz tego pierwiastek ten wspiera układ odpornościowy przez warunkowanie namnażania i dojrzewania limfocytów T.
Kiedy może pojawić się niedobór żelaza?
Podstawowa przyczyna, przez którą zdarza się brak żelaza w organizmie, to przewlekła utrata krwi. Najbardziej narażone na ten stan są więc kobiety w okresie rozrodczym, szczególnie gdy mają obfite krwawienia miesiączkowe. W takich sytuacjach organizm często traci więcej żelaza wraz z krwią, niż jest w stanie go przyswoić z diety. Oprócz tego czasem mogą wystąpić krwawienia utajone, zwłaszcza w dojrzałym wieku, kiedy pojawiają się one w obrębie układu pokarmowego (np. przez choroby wrzodowe, nadżerki, polipy, a także przy nowotworach jelita grubego).
Niedobory żelaza mogą wystąpić wskutek zaburzenia wchłaniania – malabsorpcji. Zdarza się to np. w sytuacji, gdy w obrębie dwunastnicy czy początku jelita czczego (czyli tam, gdzie wchłaniamy ten pierwiastek z pożywienia) występuje stan zapalny. Może on wiązać się z celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna, a także infekcją Helicobacter pylori. Zaburzenie wchłaniania żelaza występuje również u osób po resekcji żołądka.
Trzecim czynnikiem, mogącym zadecydować o spadku ilości żelaza w krwi, jest zwiększone zapotrzebowanie organizmu. Problem z odpowiednią podażą niekiedy pojawia się np. u kobiet w ciąży. Z drugiej strony – niedobory żelaza mogą zdarzyć się u niemowląt i młodzieży w fazie intensywnego rozwoju.
W końcu – niedobory żelaza bywają przyczyną błędnie prowadzonej diety. To częsty problem dotykający np. źle zaprojektowanego wegańskiego czy wegetariańskiego jadłospisu. Kłopoty z wchłanianiem tego składnika notuje się także u pacjentów stosujących długotrwale wybrane leki, w tym IPP, zmieniające pH żołądka, co utrudnia uwalnianie jonów żelaza z pożywienia.
Objawy niedoboru żelaza
Często początkowo niski poziom tego mikroskładnika pozostaje utajony. Jednak po pewnym czasie niedobór żelaza może dać poważne objawy. Istnieje nawet ryzyko wystąpienia tzw. anemii mikrocytarnej (gdy czerwone krwinki stają się mniejsze).
Natomiast typowe objawy niedoboru żelaza to m.in.:
chroniczne zmęczenie,
znużenie,
spadek tolerancji wysiłku fizycznego, wynikającego z niedotlenienia tkanek,
mgła mózgowa i problemy z pamięcią,
senność.
Mogą pojawić się także sygnały ze strony skóry, która staje się zwykle blada i sucha. Traci też elastyczność, co wynika m.in. z upośledzenia produkcji kolagenu. Poza tym zdarzają się zajady, a język się wygładza i może pojawić się w jego obrębie pieczenie. Zmianie ulega również paznokcie – stają się kruche, a na ich powierzchni występują podłużne bruzdy. W skrajnych przypadkach dochodzi do kolionychii (płytka staje się wklęsła).
Ze zbyt niskim poziomem żelaza mogą pojawiać się też zaburzenia neurologiczne. Pacjenci skarżą się m.in. na zespół niespokojnych nóg. Poza tym zdarzają się objawy ze strony układu krążenia, w tym tachykardia (kołatanie serca) czy uczucie zimna w obrębie dłoni i stóp.
Jakie są długofalowe skutki niedoboru żelaza?
Objawy te są ledwie symptomami, za którymi mogą iść dużo gorsze konsekwencje. Przewlekłe niedotlenienie działa systemowo, powodując przeciążenie serca, w najtrudniejszych przypadkach skutkujące nawet przerostem lewej komory czy pełnoobjawową niewydolnością. Może wystąpić też immunosupresja czynnościowa, czyli podatność na nawracające infekcje bakteryjne i wirusowe z wydłużoną rekonwalescencją.
Długofalowe skutki niedoboru żelaza obejmują również układ neurologiczny i dobrostan psychiczny. Przewlekłe niedotlenienie mózgu może skutkować zaburzeniem syntezy dopaminy i serotoniny, prowadząc nawet do zaburzeń lękowych lub depresji. U kobiet w ciąży z kolei braki tego pierwiastka skutkują powikłaniami położniczymi, np. przedwczesnym porodem, niską masą urodzeniową dziecka czy zwiększonym ryzykiem wystąpienia depresji poporodowej.
Niedobory żelaza – jak z nimi walczyć?
Skuteczna walka z tym problemem obejmuje dwie kwestie. Przede wszystkim – eliminacja przyczyny, przez którą wystąpił niedobór. Dlatego konieczna jest stosowna diagnostyka laboratoryjna i medyczna. W tym celu wykonuje się m.in. badanie morfologiczne i ferrytyny (białko markujące zapasy żelaza w tkankach). Druga to modyfikacja diety, a także – w razie konieczności – suplementacja. Obecnie wskazuje się, że duża biodostępność charakteryzuje żelazo liposomalne lub chelaty tego pierwiastka. Najważniejsze, by przy podejrzeniu zaburzeń poziomu tego składnika, skonsultować się ze specjalistą.
