Przygotowanie do kolonoskopii: dieta, Fortrans i plan oczyszczania jelita

Przygotowanie do kolonoskopii trwa zwykle od 7 do 10 dni i składa się z trzech etapów: diety ubogoresztkowej, uzgodnienia przyjmowanych leków oraz oczyszczenia jelita preparatem osmotycznym, najczęściej Fortransem. Od tego, jak starannie przejdziemy przez te etapy, zależy, czy lekarz zobaczy całą śluzówkę jelita grubego. Resztki treści pokarmowej mogą zasłonić polipy i drobne zmiany, a przy złym przygotowaniu badanie trzeba powtórzyć.
Plan poniżej opiera się na instrukcjach polskich pracowni endoskopowych z 2026 roku. Godziny różnią się między placówkami, więc instrukcja otrzymana przy zapisie ma pierwszeństwo.
Kolonoskopia: jak się przygotować i dlaczego czystość jelita decyduje o wyniku?
Kolonoskopia wymaga pustego, przepłukanego jelita grubego. Im mniej resztek w świetle jelita, tym mniej zmian przeoczy endoskopista podczas badania.
Jakość przygotowania lekarz ocenia w skali Boston (BBPS). Prawy, środkowy i lewy odcinek jelita dostają osobno od 0 do 3 punktów, więc maksymalny wynik to 9. Suma 5 lub mniej albo 1 punkt w którymkolwiek odcinku oznacza przygotowanie niewystarczające. Takie badanie zwykle trzeba powtórzyć.
Badanie kolonoskopowe: przygotowanie zaczyna się jeszcze przed zmianą jadłospisu. Na około dwa tygodnie przed terminem dobrze jest załatwić kilka spraw organizacyjnych:
odebrać od lekarza receptę na preparat oczyszczający (Fortrans jest lekiem na receptę),
spisać wszystkie przyjmowane leki i suplementy, razem z dawkami,
ustalić z placówką, czy badanie odbędzie się w znieczuleniu, i zapytać o wymagane wyniki badań,
zorganizować dorosłą osobę towarzyszącą, jeśli planowana jest sedacja,
zaplanować dzień przed badaniem tak, żeby mieć stały dostęp do toalety.
Brak recepty w sobotę wieczorem albo nieodstawiony lek przeciwkrzepliwy potrafią przesunąć termin badania.
Które leki odstawić przed badaniem kolonoskopowym?
Preparaty żelaza odstawia się zwykle 2 tygodnie przed kolonoskopią. Leków przeciwkrzepliwych i przeciwcukrzycowych nie odstawiamy samodzielnie.
Żelazo barwi stolec na czarno i zostawia na śluzówce osad, który utrudnia ocenę jelita. Inaczej wygląda sytuacja z lekami wpływającymi na krzepnięcie krwi: warfaryną, acenokumarolem, rywaroksabanem, apiksabanem czy klopidogrelem. O ich przerwaniu i ewentualnym leczeniu pomostowym heparyną drobnocząsteczkową decyduje lekarz prowadzący, bo samodzielne odstawienie grozi zakrzepicą i udarem.
Osobną grupę tworzą analogi GLP-1 stosowane w cukrzycy i leczeniu otyłości (semaglutyd, liraglutyd, tirzepatyd). Spowalniają opróżnianie żołądka, co ma znaczenie przy znieczuleniu. Część placówek zaleca odstawienie postaci podskórnych 7 dni przed badaniem, a doustnych 3 dni wcześniej, ale konkretną decyzję podejmuje lekarz.
Dieta przed kolonoskopią: plan od 7 dni do dnia badania
Dieta przed kolonoskopią to stopniowe ograniczanie pestek i błonnika od 7-10 dni przed badaniem, a w przeddzień wyłącznie płyny klarowne.
Pestki i nasiona przechodzą przez przewód pokarmowy prawie niestrawione, zalegają w fałdach jelita i zatykają kanał roboczy endoskopu. Dlatego znikają z jadłospisu najwcześniej.
Termin | Czego unikać | Co jeść |
7-10 dni przed | pieczywa z ziarnami, maku, siemienia, winogron, kiwi, truskawek, pomidorów | posiłki jak zwykle, bez produktów z pestkami |
3-5 dni przed | warzyw i owoców (też dżemów), ciemnego pieczywa, orzechów, barszczu | pszenne pieczywo, ryż, makaron, gotowane mięso i ryby, jajka |
2 dni przed | tłustych mięs i wędlin, napojów gazowanych | dieta półpłynna: kleiki, jasne kisiele bez owoców, zupy przecedzone |
dzień przed | posiłków stałych po lekkim śniadaniu | płyny klarowne, przecedzony bulion |
Rozpiska jest uśredniona, bo pracownie różnią się zakresem zakazów. U osób z przewlekłymi zaparciami lekarz może zalecić dłuższą dietę albo dodatkowy środek przeczyszczający. Wybór i dawkę omawiamy z lekarzem.
Co można jeść przed kolonoskopią w dniu poprzedzającym badanie?
W przeddzień kolonoskopii można zjeść lekkie śniadanie, na obiad przecedzony bulion, a od około 15:00 przyjmować wyłącznie przejrzyste płyny.
Na śniadanie pasuje jasna bułka z masłem, biały ser lub jajko na twardo. Około 13:00-15:00 zjadamy bulion i kończymy z jedzeniem. Potem dozwolone są płyny, przez które widać światło:
niegazowana woda, także mineralna,
słaba herbata i kawa bez fusów (z mlekiem tylko rano, jeśli placówka na to pozwala),
klarowny sok jabłkowy bez miąższu, najlepiej rozcieńczony,
jasny kisiel i przecedzony bulion,
landrynki do ssania i miód.
Napojów czerwonych i fioletowych (sok z czarnej porzeczki, barszcz, wiśniowe izotoniki) nie pijemy, bo barwnik osiada na śluzówce i przypomina krew. Odpada też alkohol, a wiele placówek wyklucza mleko.
Przygotowanie do kolonoskopii Fortrans: jak przyjmować roztwór?
Fortrans to proszek z makrogolem 4000 i solami. Jedną saszetkę rozpuszcza się w 1 litrze wody, a pełne przygotowanie to 4 saszetki i 4 litry roztworu.
Makrogol (glikol polietylenowy, PEG) prawie nie wchłania się z jelita. Wiąże wodę w jego świetle, przez co zwiększa objętość treści i wywołuje częste, wodniste wypróżnienia. Dodane sole sodu i potasu ograniczają utratę elektrolitów. Działanie zaczyna się zwykle po 1-2 godzinach od rozpoczęcia picia. Lek jest zarejestrowany wyłącznie dla dorosłych.
Roztwór pijemy w stałym tempie: jedna szklanka (około 250 ml) co 15 minut, czyli litr w ciągu godziny. Szybsze picie nie przyspiesza oczyszczania, za to częściej wywołuje nudności i wymioty. Cała dawka to więc około 4 godzin picia.
Schemat dzielony czy jednodniowy: który wybrać przed kolonoskopią?
Schemat zależy od godziny badania: przy porannym cały Fortrans pije się wieczorem, przy popołudniowym dawkę dzieli się lub przyjmuje rano.
Najlepiej oczyszczone jelito endoskopista widzi w ciągu 3-6 godzin od ostatniej dawki preparatu. Po dłuższym czasie z jelita cienkiego spływa nowa porcja żółci i śluzu, która zabrudza prawą część okrężnicy. Z tego powodu start o 13:00 w przeddzień porannego badania jest błędem, mimo że wydaje się „bezpieczniejszy”. Przykładowe schematy z instrukcji placówek:
Godzina badania | Wieczór dnia poprzedniego | Dzień badania |
przed południem | 4 litry od około 19:00 | bez preparatu |
do około 16:00 | 2 litry między 18:00 a 19:00 | 2 litry rano, koniec 4 godziny przed badaniem |
po 16:00-18:00 | bez preparatu | 4 litry od 7:00-8:00 |
Schemat dzielony (split dose) jest zwykle lepiej tolerowany i daje czystsze jelito, ale wymaga wczesnej pobudki. Instrukcja pracowni z innymi godzinami ma pierwszeństwo.
Jak złagodzić smak Fortransu i nudności podczas oczyszczania jelita?
Fortrans łatwiej wypić schłodzony, z sokiem z cytryny bez miąższu. Przy nudnościach zwalnia się tempo picia, a dawkę można rozdzielić na dwa dni.
Schłodzony roztwór ma łagodniejszy smak, pomaga też picie przez słomkę. Część placówek zaleca przed każdym litrem simetykon, który rozbija pęcherzyki gazu i zmniejsza pienienie treści w jelicie.
Gdy pojawią się wymioty, robimy 30-60 minut przerwy i wracamy do picia wolniej. Jeśli nie da się utrzymać płynów, trzeba zadzwonić do pracowni lub lekarza.
Jak przygotować się do kolonoskopii w znieczuleniu ogólnym?
Przed kolonoskopią w znieczuleniu trzeba być na czczo, przestać pić płyny 2-4 godziny przed badaniem i mieć kwalifikację anestezjologiczną.
Znieczulenie ogólne dożylne (bez intubacji) trwa zwykle kilkanaście minut. Pusty żołądek zmniejsza ryzyko zachłyśnięcia, dlatego godzina ostatniego łyka wody ma tu duże znaczenie. Placówki podają różne granice: 2, 3 albo 4 godziny przed badaniem. Obowiązuje ta z instrukcji naszej pracowni.
Anestezjolog kwalifikuje pacjenta według klasyfikacji ASA i od tego zależy zakres wymaganych badań. Najczęściej na wizytę lub w dniu badania trzeba przynieść:
aktualną morfologię, u osób starszych i przewlekle chorych także EKG, kreatyninę i elektrolity,
listę przyjmowanych leków z datą i godziną ostatniej dawki,
opisy wcześniejszych kolonoskopii i wyniki histopatologiczne,
informację o alergiach, rozruszniku serca i ewentualnej ciąży.
Po badaniu pacjent zostaje na obserwacji przez 1-2 godziny. Przez 24 godziny po znieczuleniu nie wolno prowadzić samochodu, więc do domu odbiera nas osoba towarzysząca. Osoby z cukrzycą powinny wcześniej ustalić z lekarzem dawki insuliny i leków doustnych, bo post przy pełnej dawce grozi hipoglikemią.
Oczyszczanie jelita przed kolonoskopią: po czym poznać, że przebiega prawidłowo?
Oczyszczanie jelita przed kolonoskopią jest skuteczne, gdy pod koniec picia oddajemy klarowny, jasnożółty płyn bez grudek i osadu.
W pierwszych godzinach stolec jest jeszcze brązowy i półpłynny, później coraz jaśniejszy i rzadszy. Jeżeli po całej dawce nadal widać mętną, brązową treść, trzeba zadzwonić do pracowni przed wyjazdem. Lekarz może zalecić dodatkową porcję preparatu albo przełożenie badania.
Przy kilkunastu wodnistych wypróżnieniach organizm traci wodę i sole. Między szklankami roztworu pijemy więc wodę, a zawroty głowy czy skurcze łydek są sygnałem, by pić więcej. Uzupełnianie elektrolitów po badaniu ułatwiają doustne preparaty nawadniające, czyli elektrolity. Jedna saszetka Fortransu zawiera 393 mg potasu, co ma znaczenie przy niewydolności nerek i diecie z ograniczeniem potasu.
Kiedy skontaktować się z lekarzem podczas przygotowania do kolonoskopii?
Silny ból brzucha, uporczywe wymioty, kołatanie serca, omdlenie lub wysypka po Fortransie wymagają przerwania picia i pilnego kontaktu z lekarzem.
Działania niepożądane makrogolu to najczęściej wzdęcia, nudności i podrażnienie odbytu, ustępujące po zakończeniu picia. Rzadziej zdarzają się alergie i zaburzenia elektrolitowe, groźniejsze u seniorów oraz osób z chorobą serca lub nerek, które powinny przejść ocenę lekarską przed wyborem preparatu.
Po samej kolonoskopii normalne są wzdęcia i skurcze wywołane powietrzem wprowadzonym do jelita. Mijają po kilku godzinach. Krwawienie z odbytu, gorączka lub narastający ból brzucha po badaniu to wskazanie do zgłoszenia się na SOR. Powrót do jedzenia zaczynamy od lekkich, gotowanych potraw.


