Wysoka prolaktyna – objawy u kobiet i mężczyzn
Hormony występujące w ludzkim organizmie są istotnymi regulatorami jego funkcjonowania. Poszczególne związki odpowiadają m.in. za właściwą przemianę materii, ale i np. za funkcje związane z prokreacją. W tym kontekście mówi się m.in. o prolaktynie. Czym jest ta substancja? Jaką odgrywa rolę w organizmie? Jakie daje objawy wysoki poziom prolaktyny w zależności od płci? Jeśli szukasz odpowiedzi na te pytania – znajdziesz je w tym artykule. Przeczytaj go już teraz!
Czym jest prolaktyna i jakie są jej funkcje?
To hormon peptydowy, zbudowany z aż 199 aminokwasów. Występuje on zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, choć w innych stężeniach. Można spotkać go również pod innymi nazwami, jak chociażby lakotropina, mammotrofina czy hormon laktotropowy, zaś w badaniach diagnostycznych oznaczany jest skrótem PRL. Prolaktyna produkowana jest w przednim płacie przysadki mózgowej, a intensywność jej wytwarzania zależy m.in. od cyklu dobowego, trymestru ciąży czy sytuacji stresowych. Maksymalne poziomy naturalnie osiąga w nocy i nad ranem.
Jako że hormon ten występuje naturalnie u obu płci, ważne jest określenie, jakie są dla niego oficjalne normy. W przypadku kobiet wskazuje się, że odpowiednie stężenie wynosi poniżej 20-25 ng/ml z zastrzeżeniem, że w okresie ciąży i w czasie karmienia jej ilość wzrasta. Z kolei u mężczyzn właściwy poziom wynosi poniżej 15 ng/ml.
Jak sugeruje nazwa, przede wszystkim u kobiet, prolaktyna odpowiada za stymulowanie laktacji, czyli wpływa na proces produkcji mleka. Ponadto oddziałuje na oś rozrodczą, obniżając wydzielanie LH i FSH. Wysoka prolaktyna może więc hamować aktywność jajników i jąder, tym samym obniżając płodność (prowadząc do tzw. fizjologicznej, przejściowej niepłodności laktacyjnej), ale nie tylko. Takie oddziaływanie bowiem wiąże się też ze zmniejszeniem poziomów hormonów płciowych: estrogenów i testosteronu, co przekłada się na stan zdrowia odpowiednio kobiet i mężczyzn.
Kiedy prolaktyna wzrasta w organizmie ?
Jak wspomniałem wyżej – jest ona przede wszystkim hormonem odpowiedzialnym za stymulację produkcji mleka u kobiet. Stąd też stan podwyższonej prolaktyny (określany naukowo hiperprolaktynemią) w czasie ciąży oraz w okresie karmienia są stanem normalnym. Wskazuje się, że ogólna norma wynosi od około 80 do 400-600 ng/ml, jednak różnice mogą wynikać z aktualnego trymestru i indywidualnych uwarunkowań. I tak na przykład w:
I trymestrze poziom prolaktyny może wzrastać do około 150 ng/ml,
II trymestrze – do 300 ng/ml,
III trymestrze – od 100 do 400, a w niektórych przypadkach 600 ng/ml (zwykle tuż przed porodem).
Po porodzie natomiast może się utrzymywać jej wysoka ilość dzięki wydzielaniu substancji do organizmu podczas ssania piersi przez dziecko lub, jeśli kobieta nie karmi piersią, spaść do normalnego poziomu po ok. 4-6 tygodniach.
Jedną z przyczyn wysokiego poziomu prolaktyny jest także hiperprolaktynemia czynnościowa, czyli wynikająca z np. przejściowej nadreaktywności osi podwzgórze-przysadka lub czasowego osłabienia hamującego wpływu dopaminy na wydzielanie prolaktyny. Może pojawić się m.in. po stymulacji brodawek sutkowych oraz po stosunku płciowym. Niekiedy odnotowuje się też wyrzuty tego związku po posiłku, w trakcie snu, przy wysiłku fizycznym oraz w sytuacji stresowej. Szczególnie ten ostatni przypadek jest istotny, co sprawia, że prolaktynę nazywa się jednym z hormonów stresu, wykazującym działanie
o charakterze adaptacyjnym.
Podwyższona prolaktyna – jakie są inne przyczyny?
Kiedy wysoki poziom prolaktyny powinien wzbudzić czujność? Co do zasady można wymienić przyczyny polekowe i chorobowe. Niektóre leki bowiem mogą blokować receptor dopaminowy lub osłabiać działanie tego neuroprzekaźnika. Dotyczy to głównie środków
o działaniu przeciwpsychotycznym, ale nie tylko. Wzrost prolaktyny obserwuje się np. po przyjęciu metoklopramidu, czyli leku o działaniu przeciwwymiotnym i prokinetycznym (przyspieszającym opróżnianie żołądka), znoszącym hamowanie przysadki przez dopaminę, co skutkuje wzrostem prolaktyny. Inny preparat, który może wywołać jej nadmiar, to lek kardiologiczny stosowany w nadciśnieniu i chorobie wieńcowej – werapamil. W tym kontekście wymienia się też:
metylodopę,
rezerpinę,
trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD),
leki przeciwpsychotyczne I generacji np. haloperidol.
Jednocześnie należy wskazać, że środki te mają różny wpływ na wzrost prolaktyny. Najmocniej oddziałują na jej poziom leki przeciwpsychotyczne, a najsłabiej – werapamil
i TLPD.
Innymi przyczynami podniesienia poziomu tego hormonu w organizmie są różnego rodzaju stany chorobowe. W tym przypadku najczęściej mówi się np. o zmianach nowotworowych,
w tym gruczolaku przysadki, wydzielającym prolaktynę (nazywany prolactinoma). Ponadto na zwiększenie jej produkcji wpływają też uciski i uszkodzenia lejka przysadki.
Warto mieć na uwadze także fakt, że zmiany chorobowe w innych obszarach ciała również mogą powodować większe uwalnianie jej do organizmu. Wśród nich wymienia się np.:
niedoczynność tarczycy,
niewydolność nerek,
choroby wątroby,
wybrane choroby zapalne i nowotworowe okolicy podwzgórzowo-przysadkowej,
ale też zmiany w obrębie ściany klatki piersiowej lub sutka.
Warto wrócić jeszcze do kwestii stresu. Krótkie okresy większego napięcia emocjonalnego mogą uwalniać bezobjawowo więcej prolaktyny. Jednak przedłużający się stan zdenerwowania może spowodować hiperprolaktynemię oraz „stworzyć” błędne koło. Długotrwały stres potencjalnie powoduje nadaktywność przysadki uwalniającą prolaktynę, która może chronić przed działaniem kortyzolu, a z drugiej – zwiększać łaknienie i poprawiać adaptację do potencjalnych warunków zagrożenia.
Objawy nadmiaru prolaktyny
U kobiet i mężczyzn zbyt wysokie stężenie tego hormonu może przejawiać się na inne sposoby. W przypadku, gdy odpowiada za to gruczolak przysadki, mogą pojawić się wspólne symptomy dla obu płci, w tym:
silne, nawracające bóle głowy,
zaburzenia widzenia (widzenie tunelowe; wynika to z bliskości przysadki względem nerwu wzrokowego),
ciągłe zmęczenie i obniżony nastrój.
Hiperprolaktynemia u kobiet
Poza tym nadmiar prolaktyny u kobiet daje takie objawy jak np. zaburzenia miesiączkowania. Cykle menstruacyjne stają się nieregularne, a miesiączki mogą stać się rzadsze. W przypadku wysokiego stężenia tego hormonu niekiedy całkowicie zanikają. Inny objaw stanowi mlekotok – z brodawki sutkowej uchodzi wydzielina przypominająca mleko, nawet jeśli kobieta nie jest w ciąży lub nie karmi. Obserwuje się też mastodynię – bolesność piersi, przejawiającą się uczuciem napięcia i tkliwości.
Ze względu na zaburzanie cyklu miesiączkowego, prolaktyna blokuje owulację. Powoduje to niepłodność czynnościową. Może również znacząco obniżyć libido. Ponadto nadmiar tego związku często prowadzi do suchości pochwy, w efekcie powodując ból w trakcie stosunku. Warto dodać, że pogarsza się też cera – pojawia się trądzik, a z drugiej strony niekiedy zwiększa się porost włosów na ciele.
Hiperprolaktynemia u mężczyzn
U panów zbyt wysokie stężenie tego hormonu powoduje nieco mniej oczywiste objawy. Mężczyźni najczęściej zmagają się z zaburzeniami erekcji i spadkiem libido, co stanowi efekt obniżenia poziomu testosteronu. Z drugiej strony może pojawić się ginekomastia – powiększenie gruczołów piersiowych. Niekiedy też towarzyszy temu wyższa ich tkliwość.
Wzrost prolaktyny i spadek testosteronu często wiąże się ze zmniejszeniem masy mięśniowej. Jednocześnie u panów obserwuje się zwiększenie tendencji do odkładania tkanki tłuszczowej szczególnie w okolicy brzucha. Pogorszeniu ulega też jakość nasienia i niekiedy dochodzi do zmniejszenia jąder. W rzadkich przypadkach także u panów pojawia się mlekotok.
Co należy zrobić w przypadku, gdy stwierdzono podwyższoną prolaktynę?
Podejrzenie hiperprolaktynemii należy najpierw zdiagnozować. Trzeba przy tym pamiętać, że jeśli badanie prolaktyny wykonano w warunkach stresowych, po wysiłku czy stymulacji seksualnej, może to zaburzać faktyczny obraz i diagnostyka powinna być ponowiona
z odpowiednim przygotowaniem. Czasem, szczególnie przy niewielkiej liczbie objawów typowych dla wysokiej prolaktyny i w sytuacji, gdy obraz kliniczny pozostaje niejednoznaczny lub leczenie – nieefektywne, konieczne bywa wykonanie badania makroprolaktyny, czyli konkretnej frakcji tego hormonu.
Jeśli w poprawnych warunkach wysoki poziom tego hormonu został potwierdzony – należy określić przyczynę tego stanu. Jeśli wykluczono ciążę, przyjmowanie leków, przewlekły stres i inne, konieczne będzie poszerzenie diagnostyki, np. przez wykonanie rezonansu magnetycznego okolicy tzw. siodła tureckiego. W przypadku stwierdzenia gruczolaka lekarz określa metodę leczenia – farmakologiczną, zabieg chirurgiczny albo (rzadko) radioterapię.
Obok leczenia konieczna zwykle okazuje się zmiana stylu życia. Wprowadzenie odpowiedniej higieny snu i redukcja stresorów odgrywają ogromną rolę w obniżeniu poziomu prolaktyny. Czasem wprowadza się suplementację np. witaminą B6, będącą istotnym czynnikiem
w produkcji dopaminy (więc potencjalnie pomocną w redukcji prolaktyny), cynkiem i witaminą E (często stwierdza się niedobory przy hiperprolaktynemii). Można też wspierać się preparatami ziołowymi, w tym niepokalankiem pospolitym. Należy jednak poinformować lekarza o stosowaniu ziół, gdyż mogą one wchodzić w reakcję z lekami.
Długotrwałe skutki wysokiego poziomu prolaktyny
Długotrwałe skutki wysokiej prolaktyny mogą trwale wpłynąć na funkcjonowanie organizmu. Przede wszystkim istnieje ryzyko rozwinięcia przewlekłego hipogonadyzmu, co stanowi skutek niedoboru hormonów płciowych. To z kolei prowadzi do problemów z płodnością
i zaburzeń funkcji seksualnych. Z tego samego powodu dochodzi do utraty masy kostnej – może więc wykształcić się osteopenia i osteoporoza.
Przedłużająca się hiperprolaktynemia prowadzi też do zaburzeń metabolicznych i wzrostu wagi. W konsekwencji istnieje ryzyko wystąpienia insulinooporności, cukrzycy typu 2., a także otyłości (przy czym wysoka prolaktyna utrudnia spalanie tkanki tłuszczowej). W wybranych przypadkach pojawia się dyslipidemia, czyli zaburzenie profilu lipidowego.
Poza tym hormon ten, przez zaburzenie równowagi dopaminergicznej, może prowadzić do przewlekłego obniżenia nastroju. W tym kontekście wymienia się stany depresyjne, apatię (stan obojętności i braku motywacji) i anhedonię (obniżenie przyjemności). Potencjalnie mogą pojawić się też zaburzenia lękowe oraz problemy z koncentracją i pamięcią („mgła mózgowa”).
Wysoka prolaktyna – podsumowanie
Czynnościowa hiperprolaktynemia jest zazwyczaj stanem niegroźnym, bezobjawowym
i przemijającym. Jeśli jednak poziom prolaktyny utrzymuje się na wysokim poziomie przez długi czas, może ona być w przyszłości przyczyną istotnych problemów zdrowotnych. Dlatego przy podejrzeniu podwyższenia stężenia tego hormonu, warto wykonać stosowną diagnostykę, a następnie podjąć starania w celu obniżenia go.
