Wzdęcia - przyczyny i skuteczne sposoby na wzdęty brzuch

Nieprzyjemne rozpieranie w brzuchu czasem pojawia się po ciężkich posiłkach, ale nie tylko. W pewnych warunkach, np. przy dysbiozie jelitowej, nawet przy lekkiej żywności może dojść do nagromadzenia się gazów w dolnym odcinku układu pokarmowego. Przyczyny wzdęć więc mogą być różne i dla skutecznego ich zwalczania konieczne jest ich rozpoznanie. W tym artykule omawiam szerzej ten temat.

Czym w zasadzie są wzdęcia układu pokarmowego?

To rodzaj subiektywnego rozpychania, przepełnienia lub napięcia w obrębie jamy brzusznej, zwykle wiążącego się z obiektywnym powiększeniem obwodu brzucha (tzw. dystensją). Objaw ten wynika z zaburzenia dynamicznej gospodarki gazowej w świetle jelit. Normalnie bowiem znajduje się w nich na stałe około 100-200 ml gazów, w tym:

• azotu,

• tlenu,

• wodoru,

• dwutlenku węgla,

• metanu.

Obecność tych gazów to m.in. efekt połykania powietrza podczas jedzenia, czyli aerofagii. Są też rezultatem fermentacji bakteryjnej resztek pokarmowych w jelicie grubym. Zazwyczaj organizm radzi sobie z nimi przez reabsorpcję (czyli wchłanianie do krwiobiegu przez ścianę jelita i wydalanie przez płuca) oraz eliminację przez odbyt lub drogą odbijania.

O wzdęciach mówimy, kiedy dochodzi do zachwiania równowagi między produkcją a usuwaniem gazów. Może być to także skutek nadwrażliwości danej osoby na standardową objętość gazów.

Jakie objawy towarzyszą wzdęciom?

Podstawowym symptomem wzdęć jest uczucie „balonu” w brzuchu. Poza tym pacjenci często zgłaszają:

• słyszalne i wyczuwalne „przelewanie”, bulgotanie i burczenie w brzuchu (borborygmy) – efekt przemieszczania się mieszaniny płynów i gazów pod wpływem perystaltyki jelit,

• meteorizm – widoczne, obiektywne powiększenie obwodu brzucha, zmuszające do poluźnienia odzieży,

• ból o charakterze kurczowym (kolka jelitowa) – stanowi efekt rozciągania mechanoreceptorów w ścianie jelita przez pęcherzyki gazu.

W pewnych przypadkach występują też objawy alarmujące, wymagające pilnej konsultacji lekarskiej. Mowa o bólu zdolnym obudzić pacjenta w nocy, ale i o niezamierzonej utracie masy ciała, krwi w stolcu (połączonej z anemią w morfologii krwi), gorączce, a także nagłej zmianie rytmu wypróżnień (zwłaszcza u osób po 50. r. ż.). W takich przypadkach konieczna może okazać się kolonoskopia lub gastroskopia celem wykluczenia ewentualnych chorób nowotworowych lub zapalnych.

Jakie są chorobowe przyczyny wzdęć?

Choć wydawać by się mogło, że odpowiedź jest oczywista, nie zawsze jest nią zła dieta (co prawda spożywanie produktów FODMAP sprzyja powstawaniu gazów). Częste wzdęcia mogą być efektem wielu nakładających się na siebie czynników.

Za główną chorobową przyczynę wzdęć uznaje się dysbiozę jelitową – jakościowe i ilościowe zachwianie równowagi mikrobioty jelitowej. Dzieje się tak, gdy w jelitach zaczynają dominować szczepy silnie fermentujące, produkujące duże ilości wodoru i metanu z nie w pełni strawionych węglowodanów. Do tej kategorii klasyfikuje się m.in. SIBO – zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, spowodowanego kolonizacją tego odcinka pokarmowego przez drobnoustroje normalnie bytujące w jelicie grubym. Doprowadzają one do fermentacji posiłku, nim jeszcze organizm zdąży pozyskać z niego składniki odżywcze.

Druga najczęstsza przyczyna gazów to tzw. dyssynergia brzuszno-przeponowa. Wiele osób cierpiących na chroniczne wzdęcia ma de facto prawidłową objętość gazu, jednak ich układ nerwowy wykazuje nadmierną reaktywność, prowadząc do skurczenia i opuszczenia przepony, powodując wypchnięcie powłok brzusznych do przodu.

W przypadku częstych wzdęć mówi się też o nadwrażliwości trzewnej (towarzyszącej często zespołowi jelita drażliwego – IBS). W takich przypadkach próg odczuwania bólu i rozciągania w jelitach jest znacznie obniżony, a naturalna ilość gazów powoduje u pacjenta dyskomfort. Poza tym przyczyny mogą być też enzymatyczne (np. w przypadku hipolaktazji – niedoborach laktazy) i motoryczne. Przy przewlekłych zaparciach może dochodzić do zalegania mas kałowych w okrężnicy, co blokuje swobodne ujście gazów, potęgując procesy gnilne.

Skuteczne sposoby na wzdęty brzuch

Metody na to, jak pozbyć się wzdęć, są różne – wyróżnia się zarówno leki, suplementy, jak i zioła oraz składniki diety, mogące przynieść ulgę przy takich dolegliwościach. Wiele z nich działa doraźnie, czyli nie eliminuje przyczyn. Inne celują bardziej w powody, przez które gazy są nadmiernie gromadzone.

Wśród substancji wykorzystywanych w walce z nadmiarem gazów należy wyróżnić symetykon i dimetykon. Związki te są fizjologicznie obojętne, ale mają zdolność obniżania napięcia powierzchniowego pęcherzyków, rozbijając ich „skupiska”. Dzięki temu łatwiej się wchłaniają przez ścianę jelita lub są efektywniej wydalane drogą perystaltyki. Jeśli jednak wzdęciom towarzyszy ból – warto pomyśleć nad sięgnięciem po leki rozkurczowe, w tym oparte na takich substancjach jak:

• drotaweryna,

• alweryna,

• mebeweryna.

Wiedząc, co brać na wzdęcia doraźnie, warto zwrócić uwagę na ich przyczyny. Duże znaczenie ma odpowiednie żywienie i styl życia. Skuteczna w redukcji gazów jest m.in. dieta low FODMAP, zawierająca niskie zawartości składników fermentujących, w tym:

• oligosacharydów,

• disacharydów,

• monosacharydów,

• polioli.

Żywienie to wymaga czasowego wykluczenia m.in. niektórych owoców, warzyw i innych produktów żywnościowych, a następnie pojedyncze włączanie ich do diety z obserwacją reakcji organizmu. Duże znaczenie ma także terapia biofeedback i ćwiczenia oddechowe (aktywacja oddechu przeponowego), pomagające w leczeniu dyssynergii brzuszno-przeponowej przez naukę mięśni prawidłowej koordynacji.

Niekiedy jednak, np. przy SIBO, potrzebna jest antybiotykoterapia. To kluczowy krok w eliminacji bakterii w jelicie cienkim.

Wzdęcia – podsumowanie

Wzdęcia wiążą się nie tylko z dyskomfortem. Bywają też objawem innych, często niebezpiecznych dla zdrowia chorób. Sama kolonizacja mikrobioty występującej w jelicie grubym do j. cienkiego może powodować niedobory. Z drugiej strony ważnym sygnałem są inne symptomy. Jeśli rozpieraniu towarzyszy ból, gorączka lub inne niepokojące zdarzenia – należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.