Zapalenie jelita grubego – objawy, leczenie, diagnostyka i dieta

Choroby zapalne w obrębie układu pokarmowego to szeroki katalog dolegliwości. Wiele z nich dotyczy przede wszystkim dolnego odcinka tego systemu. W tej grupie wymienia się m.in. zapalenie jelita grubego. Co to za dolegliwość? Jak się ją rozpoznaje? Co może być przyczyną? To część pytań, na które udzielamy odpowiedzi w niniejszym artykule. Zachęcamy do przeczytania go już teraz.

Czym jest zapalenie jelita grubego?

W pierwszej kolejności należy wskazać, że choroby zapalne jelit to nie jeden typ schorzenia, ale cała ich grupa. Większość z nich daje podobne objawy, ale występują także pewne odrębne cechy, na podstawie których się je różnicuje. Wśród tych dolegliwości wylicza się np.:

• infekcyjne zapalenie jelit,
• zapalenie uchyłków jelita grubego,
• nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ),
• mikroskopowe zapalenie jelit.

Mimo że choroby te dotyczą konkretnego odcinka układu pokarmowego i dają podobne objawy, to każda z nich wymaga indywidualnego podejścia. Mają one bowiem różne przyczyny, o których piszemy w dalszej części artykułu.

Jakie są przyczyny zapalenia jelita grubego?

Przyczyny stanów zapalnych są różne. W przypadku infekcyjnego zapalenia jelit mówimy o dolegliwości wywołanej np. wirusami, w tym:

• rotawirusy,
• norowirusy,
• adenowirusy,

które mogą być przenoszone np. drogą kropelkową. Rzadziej przyczyną tego typu dolegliwości są infekcje bakteryjne, powodowane przez np. bakterie Salmonella, Shigella, Yersinia czy E. coli. W tym przypadku zakażenie zachodzi drogą pokarmową. Oznacza to, że albo płyn, albo składnik pożywienia musiał być nośnikiem jednego z ww. szczepów. Czasem też zarazić się można bezpośrednio w kontakcie z osobami chorymi lub przedmiotami zanieczyszczonymi bakteriami. Wskazuje się, że ich nośnikami mogą być również owady, w szczególności muchy. Infekcje zapalne jelit mogą być wywołane przez grzyby lub pasożyty.Jakie natomiast są przyczyny zapalenia uchyłków jelita grubego? Przede wszystkim czynnikiem ryzyka jest dojrzały wiek. Uchyłki jelita bowiem występują u około połowy populacji powyżej 50 rż, przy czym często nie dają one objawów. Zwykle świadomość ich istnienia pojawia się w momencie, gdy występują stany zapalne w ich obrębie. Wynika to z faktu, że w uchyłkach mogą gromadzić się resztki pokarmowe, które z czasem ulegają rozkładowi i uwalniają toksyny, co prowadzi do rozwoju stanu zapalnego. Choroba może przyjąć charakter przewlekły i czasowo ulegać remisji lub zaostrzać się.W przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelita mówimy przede wszystkim o takich dolegliwościach jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) i choroba Leśniowskiego-Crohna (ChL-C). Schorzenia te nie mają jednego, konkretnego podłoża. Wskazuje się natomiast potencjalne genetyczne predyspozycje do zapadania na nie. Oprócz tego ryzyko ich wystąpienia zwiększa np. zaburzenie bariery jelitowej, problemy w obrębie mikrobioty i nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu immunologicznego.Nierozpoznane są także przyczyny mikroskopowego zapalenia jelit. Mimo występowania objawów (np. wodnistej biegunki), kolonoskopia nie jest w stanie określić nieprawidłowości w wyglądzie jelita grubego. Zmiany są obserwowalne dopiero pod mikroskopem. Wskazuje się, że czynnikiem ryzyka może być infekcja przewodu pokarmowego, a rozwojowi choroby sprzyja również palenie papierosów.

Objawy chorób zapalnych jelit

Znając już główne przyczyny wywołujące zapalenie jelita grubego, należy powiedzieć więcej o tym, jakie są typowe symptomy dla tych dolegliwości. Mimo kwalifikowania ich jako odrębne jednostki chorobowe, stany zapalne jelit dają często podobne objawy. Wśród nich wymienia się np.:

• bóle brzucha,
• zmianę rytmu wypróżnień (mogą powodować zarówno biegunki, jak i zaparcia),
• wzdęcia,
• gazy,
• nagłe parcie na stolec,
• problem w utrzymaniu kału,
• krew w stolcu (utajona i świeża),
• utratę wagi bez wyraźnej przyczyny,
• osłabienie,
• podwyższoną temperaturę ciała.

Jakie natomiast są typowe objawy dla wymienionych wyżej chorób? W przypadku infekcyjnego zapalenia jelit do charakterystycznych objawów należy wodnista biegunka, niekiedy z domieszką śluzu lub krwi (w przypadku zakażenia Salmonellą lub Shigellą). Mogą też występować nudności, wymioty i wysoka gorączka. Pacjent szybko ulega również odwodnieniu oraz przejawia objawy pozajelitowe, w tym bóle mięśniowe (stąd potoczna nazwa – „grypa jelitowa”). W przypadku wirusowych infekcji objawy mijają po kilku dniach, jednak przy zakażeniu bakteriami, grzybami lub pasożytami konieczne jest wdrożenie specjalistycznego leczenia (np. antybiotykoterapii).Z kolei objawy, jakie daje uchyłkowe zapalenie jelita grubego, często przejawiają się bólem występującym w dolnym kwadracie brzucha. Bywa stały i nasilający się przy ruchu. Perystaltyka również zostaje zaburzona, co może prowadzić do zaparć (najczęściej) lub do bolesnych biegunek. Często towarzyszy im uczucie niepełnego wypróżnienia. Dodatkowo mogą pojawić się objawy infekcyjne, w tym gorączka, osłabienie, złe samopoczucie, nudności wraz z wymiotami. Sytuacją zagrożenia życia bywa pęknięcie uchyłków i przedostanie się treści jelitowej do otrzewnej. W takich sytuacjach konieczna jest natychmiastowa interwencja medyczna.Dla obu typów nieswoistych chorób zapalnych jelit charakterystyczny jest nieżyt jelita grubego – ogólny stan zapalny jego błony śluzowej, przejawiający się bólem brzucha, wzdęciami, skurczami i biegunką. Wrzodziejące zapalenie jelita często powoduje wodnisty stolec z widoczną domieszką świeżej krwi i śluzu, a także uczucie bolesnego, ale bezskutecznego (często stałego) parcia na odbyt. Dodatkowo bardzo często pacjenci zmagają się z gorączką oraz osłabieniem organizmu.W chorobie Leśniowskiego-Crohna, która może zaatakować każdy odcinek przewodu pokarmowego, typowe są m.in. dolegliwości bólowe w prawym, dolnym kwadracie brzucha, wywołane infekcją końcówki jelita cienkiego. Biegunka w jej przypadku jest również przewlekła, ale rzadziej występuje w niej świeża krew. Natomiast w obrębie odbytu mogą pojawić się ropnie, przetoki i bolesne szczeliny. Ponadto chorzy tracą masę ciała, co wynika z zaburzeń wchłaniania składników odżywczych. Z kolei w jamie ustnej – na wnętrzach policzków, dziąsłach i na języku, mogą pojawiać się afty.W przypadku mikroskopowego zapalenia jelit typowym objawem jest przede wszystkim przewlekła, wodnista biegunka wraz z nagłym parciem na stolec – zwłaszcza w nocy lub po posiłkach. Może występować wraz z innymi chorobami autoimmunologicznymi, ale rzadko kiedy daje pozostałe objawy charakterystyczne dla ww. chorób (np. brak bólu brzucha czy gorączki).

Możliwe powikłania zapalenia jelita grubego

Każda z tych dolegliwości może prowadzić do istotnych konsekwencji dla zdrowia, a nawet życia. Samo występowanie biegunek i wymiotów skutkuje odwodnieniem i zaburzeniem elektrolitów w organizmie. W przypadku infekcji istnieje również ryzyko rozwoju sepsy, będącej stanem zagrożenia życia. Z kolei przy zapaleniu uchyłków mogą powstawać ropnie, a niekiedy dochodzi do ww. perforacji jelit, co skutkuje stanem zapalnym otrzewnej. Natomiast zabliźnianie się ran w jelitach niekiedy kończy się ich niedrożnością.W nieswoistych zapaleniach jelit powikłania mogą być miejscowe i pozajelitowe. W pierwszym przypadku zdarzają się zwężenia światła jelit oraz przetoki. Istnieje także ryzyko krwawienia z owrzodzeń oraz wykształcenia się zmian o charakterze nowotworowym. Powikłania pozajelitowe obejmują m.in. osteoporozę wynikającą z zaburzeń wchłaniania składników odżywczych oraz problemy z wątrobą (w tym stwardniające zapalenie dróg żółciowych). Zmiany mogą pojawiać się również na skórze w postaci rumienia guzowatego lub zgorzelinowego zapalenia skóry. Organizm może też atakować inne własne tkanki, w tym stawy i oczy.

Jak się diagnozuje i leczy zapalenie jelita grubego?

Biorąc pod uwagę uciążliwe i nierzadko zagrażające życiu objawy i powikłania tych chorób, ważne, aby poddać się odpowiedniej diagnostyce. Leczenie chorób wywołujących zapalenie jelita grubego wymaga dokładnego określenia przyczyn. W uzasadnionych przypadkach lekarz może zlecić testy laboratoryjne krwi i kału, a także badania obrazowe, w tym USG jamy brzusznej, TK (w przypadku uchyłków) i z użyciem rezonansu magnetycznego (zazwyczaj przy podejrzeniu choroby Leśniowskiego-Crohna).Niekiedy wykonuje się również kolonoskopię w celu wykrycia owrzodzeń, krwawień, polipów i ogólnej oceny stanu jelit. W przypadku podejrzenia mikroskopowego zapalenia jelit oraz przy nieswoistych zapaleniach jelita grubego pobiera się materiał do biopsji. Przy ChL-C wykonuje się czasem gastroskopię, gdy podejrzewa się, że choroba objęła górną część układu pokarmowego.Jak z kolei wygląda leczenie dolegliwości powodujących zapalenie jelita grubego? W przypadku infekcji trzeba nawadniać organizm i przyjmować elektrolity oraz probiotyki. W przypadku zakażenia bakteriami, grzybami lub pasożytami stosuje się odpowiednie na nie leki. Z kolei przy zapaleniu uchyłków przepisywane są antybiotyki o działaniu miejscowym w jelicie oraz leki rozkurczowe, zmniejszające dolegliwości bólowe. Jeśli jednak dojdzie do perforacji lub niedrożności – konieczna jest interwencja chirurgiczna.Przy NChZJ często stosuje się leki przeciwzapalne (zwłaszcza przy łagodnym WZJG) oraz glikokortykosteroidy (głównie przy chorobie Leśniowskiego-Crohna). Jako że choroby te często wynikają z zaburzeń pracy układu odpornościowego, stosuje się także środki immunosupresyjne. Warto dodać, że obecnie pracuje się nad lekami biologicznymi – przeciwciałami celującymi w konkretne białka wywołujące stany zapalne.Jak natomiast wygląda leczenie przy mikroskopowym zapaleniu jelit? Zazwyczaj zaleca się przyjmowanie Budezonidu. To steroid działający miejscowo w jelicie, cechujący się małą ilością skutków ubocznych. Środek ten nie leczy przyczyn, ale zapewnia ulgę w większości przypadków.

Dieta przy zapaleniu jelita grubego

W przypadku chorób wywołujących zapalenia jelita grubego właściwa dieta to podstawa możliwie komfortowego funkcjonowania. W tym przypadku konieczne jest rozróżnienie dwóch faz tych chorób:ostrej,wyciszenia.W pierwszej należy stosować tzw. dietę niskoresztkową, czyli ubogą w błonnik, aby ten nie drażnił wrażliwych ścian jelit. W takiej diecie dominuje m.in. biały ryż, gotowana marchew, chudy drób, ryby pieczone w folii oraz banany. Natomiast należy unikać surowych warzyw i owoców ze skórką, orzechów, roślin strączkowych, smażonych potraw czy chleba pełnoziarnistego.W fazie wyciszenia (remisji) należy wrócić do „normalnej” diety, w tym wysokobłonnikowej (szczególnie w przypadku uchyłków), pomagającej „wyczyścić” jelita ze złogów. Wskazuje się, że jadłospis powinien być bogaty w wielonienasycone kwasy tłuszczowe Omega-3, mające działanie przeciwzapalne. Zaleca się także unikanie kofeiny, alkoholu, a w niektórych przypadkach – laktozy.

Choroby zapalne jelita grubego – podsumowanie

Prawidłowe wskazanie przyczyn każdej choroby ma ogromne znaczenie. W przypadku dolegliwości dotyczących jelit diagnoza i prawidłowe leczenie mogą zaważyć na codziennym komforcie, zdrowiu oraz życiu pacjenta. Dlatego wszelkie dolegliwości bólowe, przeciągające się biegunki lub zaparcia, wymagają obserwacji, a jeśli nie przechodzą lub mają bardzo ostry charakter – kontaktu z lekarzem. Trzeba przy tym pamiętać, że zalecona terapia to tylko część rozwiązania problemu – konieczne bywają także zmiany w jadłospisie, a niekiedy nawet w stylu życia.